Memorias da neve. 1987

A grande nevarada de 1987 enriba de Foz e a nivel do mar. Foto de José Ricardo López, extraída de O Tempo en Foz, de Facebook. Ilustra moi ben este relato

A día de hoxe soa moi “cuñado” dicir que xa non hai temporais coma antes, afirmar que daquela chovía, nevaba e ventaba máis e non o anunciaban con tanto bombo. Soster isto así, alén de carecer de razón algunha, significa negar o progreso da ciencia en xeral e da meteoroloxía en particular. Con todo, mellorar a infomación e o acceso ás predicións non remata coa sobreexposición á información e co alarmismo que evolúen xuntos e que, co avance dos tempos, poden chegar moito antes e a moita máis xente.

Con esta realidade en mente, vou contar unha historia moi afastada no tempo que quere servir de contraste entre aquel mundo e o de hoxe co océano de información e melloras que os separan, pese a que, cousas da memoria, parece que foi onte.

Dar contexto a esta historia require situarnos no tempo e describir, aínda que sexa por riba, as condicións xeográficas e das infraestruturas do concello de Mondoñedo. O alumnado dos lugares máis altos e afastados, Tronceda, Estelo, Sasdónigas, San Vicente de Trigás, Figueiras, Santa María Maior ou Lindín, cada vez que a neve facía acto de presenza, quedaba sen ir á clase. Tal era o estado das estradas que os autobuses non podían recollelo. Moitos dos camiños que hoxe posúen unha deficiente capa de asfalto, daquela tiñan o firme de terra e a largura dos mesmos era tal que dificultaban o manexo dun veículo coma un autocar. A lama, a choiva, a neve e o xeo, así como a presenza de árbores caídas, restrinxían o traxecto mesmo ata varios días despois. Os rexistros de entón citan varios invernos ben máis fríos cós de hogano; especialmente algúns días con temperaturas moi baixas, que se podían prolongar semanas.

O meu relato comeza hai case corenta anos: unha ducia de escolares da parroquia de Oirán asistiamos ao colexio público de Mondoñedo. Un autobús, con máis anos que metros de longo, levábanos polas corredoiras de entón empregando no percorrido por veces máis dunha hora. Entre as nosas casas e o centro educativo sepárannos 14 km, porén a ruta incluía 3 lugares máis (A Ferrería, Coubeira e A Campá) que a ampliaban a distancia ata os 23 km (segundo puiden comprobar hai pouco, nun automóbil actual, aínda supón case 40 minutos e isto pese a que unha das estradas ampliouse en 1990)

Aquela mañá ía frío. A bordo do vello SEAT da casa agardando polo bus, observaba como no parabrisas, de cando en vez, algunha folerpa (felepa como lle chamamos pola zona) derretía maina polo medio da choiva ao chocar co vidro. Supoño que a esperanza de ver neve, ese vínculo indestrutible co territorio que sigue asombrándome aínda hoxe, excitárame a tal punto que, probablemente, vía algo onde nin habería. Aínda así, ao ir alborexando o día, durante o percorrido, contemplamos con marabilla algunhas folerpiñas a caeren polo medio da choiva nos apagados eidos invernais. Lembro os gritos de emoción que, con todo, foron disipándose ao chegarmos. Unha raiola de sol centellou por entre os nubeiros escuros, deixando unha regaña de ceo azul e con el morreu a tépeda emoción que naquela viaxe nos enchera.

As clases, como de cotío, transcorreron entre as sempiternas operacións de aritmética, a clasificación de palabras ou a distribución dos ríos que tocase, sempre coa guía da mestra Fina Leiras. Era o meu 5º curso da EXB. O primeiro paso para “facerse maior”. No curso seguinte, 6º, cambiabas de edificio e con el tocaba facer turnos para “servir as mesas” no xantar. A distribución organizada daquela no colexio impuña que, como primeiro paso para o troco, o alumnado de 5º, durante o recreo, tiña que “pór as mesas”, distribuir garfos, pratos e vasos no comedor para logo sentar os case 300 escolares que comiamos alí a diario.

Pero, contra as once da mañá converxeu sobre o val de Mondoñedo unha negrísima nube que agochou o Padornelo e comezou a arroiar, primeiro, auga en grosas pingas que, ao momento se converteu en sarabia. En cousa de minutos xa caían grosas e mestas folerpas. Contra as fiestras e nos tellados impúxose o silencio, un silencio contrastado coa contemplación extasiada de moitas de nós que botamos a mañá cos ollos na fiestra, obviando as reiteradas chamadas de atención do profesorado. Era tal a cantidade de neve que estaba a caer que no momento de baixarmos pór as mesas aínda se vían as pozas e as rodeiras dos coches; porén, cando rematamos todo era un cobertor branco que embazou os cristais e pegou as cabezas da rapazada nun vano intento de tocar coa ollada o que a dirección do colexio negaba ás mans.

Menos dunha hora despois os autobuses estacionaban no colexio. As ordes de devolver a cada un á súa casa, antes do temporal ir a peor, impuxeron retirada de todas nós ao mediodía. Silandeiro e marcado pola friaxe, Mondoñedo recibía mainamente o inverno caíndo cunha densidade que mesmo os condutores conversaban lenemente nerviosos e fretando as mans nun intento imposible de queceren co bafo que escapaba das súas bocas. En pouco tempo, acomodados e sobreexcitados por aquel temporal sobrevido, coa emoción depositada en cada ollo, en cada sorriso, viaxabamos cara ás nosas casas coa esperanza de xogar coa neve, de deslizarnos nela en sacos de plástico para os que buscabamos de memoria lugares costentos onde levalo a cabo…

O condutor guiaba aquel autocar, intúo a día de hoxe que coa tensión que eu mesmo levaría nunha circunstancia semellante: nevando de continuo, sen máquinas quitaneves, nunha estrada estreita, virada e chea de baches, sen rodas nin cadeas axeitadas para tal circunstancia. O motor zoaba intensamente baixo aquela capota que entraba dentro do propio habitáculo separando o espazo de condución do dos viaxeiros e roñaba con furia a cada cambio de marcha. Con todo, nin sequera o deficiente sistema de calefación refreaba o riso da rapazada que, coa lentitude imposta pola nevarada, afrontaba a costaneira estrada desde Coubeira ata a Campá.

Para quen non coñeza a zona, direi que a Campá é a última aldea de Mondoñedo pola estrada que comunica a vella capital provincial con Alfoz, O Valadouro e Viveiro. Semioculta entre outeiros non se alza moito por riba dos 200 metros sobre o nivel do mar. Pero hai que poñerse no momento, na bacheada e curviliña vía que malamente se distinguía por baixo das rodas. Entón o condutor alcanzou as últimas casas onde tiña parada e comprobando que por diante había un pesado manto branco onde non atinaba a distinguirse a beiravía do asfalto, decidiu parar.

Non son quen de lembrar canto tempo reflexionou, nin canto tempo botou connosco. Non teño memoria para as palabras exactas que empregou. Lembro, iso si, que nos pediu con certa vehemencia que estivesemos quietos e que nos portásemos ben. Que deberiamos estar no bus un tempo mentres el ía na procura de axuda. Que non baixásemos nin tocásemos nada dentro. Faría, supoño, algunha referencia a retornar pronto. A continuación marchou e deixou unha ducia de escolares entre 8 e 13 anos, sentados nun bus, sós, no medio dunha nevarada mentres el saía na procura de axuda para levarnos de volta á casa.

Non sei canto tivo que andar pola neve o condutor para dar aviso de onde estabamos atrancados. Tampouco lembro se procurou algunha das casas que tiñan teléfono e chamou a algún dos 3 públicos da nosa parroquia ou se pediu a alguén que o levase para dar o aviso en persoa. O que si sei é que pasaron horas ata que un vello Land Rover curto da empresa dos irmáns Montero, sita na propia parroquia de nós, chegou polo medio e medio da nevarada para rescatarnos. Pilotaba Teodoro, traballador da empresa e responsable do coche, e acompañábao meu pai, Ramón de Romualdo, aventurándose na procura das fillas e fillos atrapados nun pequeno autobús escolar. Amoreándonos uns no colo doutras, entre o cheiro a gasolina das motoserras e un par de machadas, lograron estibar toda a rapazada. En total 12 e máis a parella de rescate dentro do todo terreo que nos conduciu sans, famentos e sen arrefriarmos moito, ás nosas casas.

Se alguén máis novo le isto hoxe ou no futuro, preguntarase, tal vez, que foi da xeolocalización, das balizas, dos sistemas de aviso que levan a maioría dos veículos actuais. Preguntará, se cadra, como non se fixo unha chamada co móbil, como non emitiu un sinal de emerxencia ou mandou unha localización. Razoará como, habendo casas arredor, non se acercou a calquera delas para dar aviso. Unha persoa nacida despois da década de 1990, estrañarase de como se puideron ter deixado nenos e nenas tan novos, así, sen acompañante, sen tutela, sen ninguén que mirase por eles. Se calquera persoa de hoxe en día mirase por un buratiño a escena, atoparíase, sorprendido coa capacidade de matar o tempo que tivemos, simplemente, falando entre nós, xogando a xogos de palabras, contemplando a neve da outra beira do cristal que, embafado, cada pouco había que limpar coas mangas para continuar na contemplación do silandeiro temporal.

A realidade de entón, sen deixar caer nin unha soa bágoa de nostalxia, impónse con máis contundencia ca este relato. A práctica totalidade das casas das aldeas non tiñan teléfono. Os primeiros aparellos chegaron por aqueles anos ás tabernas e algúns lugares abertos ao público mediante un tendido de fío que permaneceu durante anos inalterable e do que non se fixo esforzo ningún para estendelo. Tardamos 7 longos anos aínda en termos un teléfono fixo na casa, cunha tecnoloxía sen fíos que tardaba en establecer conexión e fallaba con frecuencia. Houbo que agardar a 2024 (si, a 2024!) e grazas á iniciativa veciñal, para termos fío e conexión a internet. Sigue, a día de hoxe, 2026, sen haber unha correcta cobertura de móbil en moitas aldeas e o tráfico de datos é deficiente.

Van aló case 40 anos disto. Na aldea que nos criou hai varios anos que non se rexistra un nacemento. A media de idade supera os 60 anos e por aquela estrada case non volveu nevar en todo este tempo. A maioría da rapazada de entón vivimos fóra de Oirán, en edificios ou urbanizacións onde non sabemos quen é o veciño da porta de enfronte. Moitas de nós seguimos sen entender como os avisos por temporal non serven para suspender as actividades fóra e preguntámonos como aínda pode haber quen mantén aldeas e lugares con infraestruturas deficientes e as persoas maiores sen atención. Sobre todo porque son máis febles que a cativada de entón. As pistas e accesos están nun estado lamentable e nalgunha malamente cabe unha ambulancia. A cobertura de móbil vai e vén coma o río aquel do que nos falaba a mestra Fina Leiras e procurámola en lugares por veces avesíos, onde un rebote dunha onda nos outorga a posibilidade de facer un pagamento. Durante décadas as nosas casas aportaron ao mercado de traballo xente e recursos e agora preguntámonos por que unha parte diso non serve para prestar axuda ás persoas que quedan, cando menos ás que menos poden, as maiores. Persoas que son as derradeiras ocupantes e as coidadoras de moitas zonas do rural galego, habitando o baleiro, como propón Brais Lorenzo¹ no seu magnífico proxecto.

Hai case 40 anos a solidariedade e o apoio mutuo rescataron da neve a ducia xusta de nenas e nenos que viñan de volta para a casa. Cando preguntaban aos liquidadores de Chernóbil como se atreveron a entrar naquel entorno e enfrontar a radiación, moitos respondían: Había que facelo e fíxose. Do mesmo xeito aconteceu aquel día, porque era algo que, de acordo co funcionamento da comunidade que aprendera case toda a veciñanza, non é preciso argumentar. Faise. A mesma solidariedade que leva a tantas veciñas e veciños da mesma parroquia, hoxe, a presentarse voluntariamente na túa casa cando o teu pai perde inexorable a súa esencia, para ofrecerche os aparellos de atención xeriátrica que posúen porque eles tamén padeceron esa perda. Non piden nada a cambio. Ofrecen. O que poden e como saben. Como fixeron sempre. Como rescatar nenos na neve, carretar herba para ensilar ou, unhas décadas antes, axudaren nas mallas. Sóbralles tanta afouteza, tanta vontade, tanta solidariedade como faltos dela andan os detentadores do poder público, sexa cal sexa o nivel.

Agora, mentres desposúen os servizos sanitarios, privatizan a educación e abandonan as persoas maiores; as mesmas que desde a nada máis insignificante mantiveron e manteñen o que somos como pobo e que merecen a honra, a homenaxe e unha vellez digna. Agora, cómpre a deferencia de retornarlles, cando menos, o valor do compromiso que mostraron cando todo se revirou. Claro que non se trata de poñer altares, nin adoracións místicas (que hai quen as procura, xaora) igualmente baleiras de contido. Non. Trátase de ocuparse deles. De tratalos e concederlles os servizos que, por todo o que teñen dado, merecen. Evoluír, progresar é tomar conta do que foi, do que aconteceu e tentar melloralo no presente, non ter a sensación de que, se non é a neve, será outra cousa, pero que sigue a haber unha parte do País galego abandonada e que non merece unha nevarada sen teléfono, verse rodeados polo lume forestal ou que alguén se perda no monte porque carece de dispositivos xeolocalizadores que dispensen a atención oportuna e necesaria. A comparación neste caso non é odiosa, faise imprescindible.

1Habitar o baleiro (https://habitarobaleiro.gal/), proxecto e exposición itinerante sobre o estado do rural galego a cargo do fotógrafo Brais Lorenzo

YO FUI MÁS ROJO QUE TU e outras herbas democráticas.

Veño de coñecer a sentenza que condena a un profesor da USC por apropiarse de diñeiro procedente da investigación para o seu lucro privado. A cousa é como segue: O profesor crea unha empresa fantasma da que é administrador único. A empresa realiza facturas á Universidade por servizos que non presta. A consecuencia disto o profesor ingresa na súa conta privada cartos públicos que non lle corresponden procedentes dos seus proxectos de investigación.

Como todo o mundo sabe, o diñeiro co que se financian as investigacións e as universidades públicas non pode andar por aí a dispór de todo o mundo; a sociedade precisa de esforzados funcionarios que termen deles. Resultado, desvíano ás súas contas privadas, pero só para protexelos e que non se perdan.

Non me é allea a polémica disto. Hai moitos anos, na miña etapa universitaria nos CAF, atreverámonos a redactar unha nota de prensa queixándonos da privatización encuberta da universidade. Explicabamos nela que a proliferación de proxectos de investigación pagados por empresas privadas que se aproveitaban das instalacións públicas podían limitar ou desviar investigacións que beneficiasen ao conxunto da sociedade. Sinalabamos que desta maneira algunhas empresas lucrábanse coa mellora dos seus procesos produtivos a costa de utilizar instalacións que pagamos todas. Non eran, non, as pequenas empresas agrícolas ou téxtiles (un supoñer) quen se beneficiaba daquela innovación. Nuns casos os conglomerados empresariais que se aproveitaban da universidade pública tiñan cifras de negocio que soterrarían o conxunto das explotacións agrarias galegas. Noutros casos tratábase de símiles empresariais creados adhoc dentro da universidade -que non soportarían unha mínima auditoría, de ter alguén a intención de facela- desviando cantidades de diñeiro público a quen sabe que ignotos destinos. A nosa sospeita, por entón, era que algunhas persoas á fronte destas investigacións (profesorado) aprendera moi ben a teoría dos vasos comunicantes no tocante ás formas de desviar o carto público. Mentres o persoal (alumnado en prácticas) era vilmente explotado.

O resultado daquela nota de prensa, por algún fado do destino publicada integramente como columna, situou ao colectivo no que eu militaba no obxectivo de quen, por entón, impartía algo máis que docencia na Universidade. Incomodados e encabuxados a partes iguais, os responsables dalgún destes millonarios proxectos de innovación, carro descapotable e rolex no pulso mediante, pediron unha xuntanza connosco para tratar o asunto. Aceptamos a reunión, porque, moi ao contrario do que eles mesmos nos apuñan, queriamos escoitar o que nos viñan dicir.

No día acordado, sentados en tallos, formando un círculo, asistimos atónitos e tamén un pouco abafados ás ameazas que un dos convocantes proferiu contra nós, mentres o outro permanecía calado, con ese aire de superioridade que dá saberse o único pistoleiro no medio do saloon. Coñecendo o animal intuiamos que o tono non ía ser de aloumiño.

Nada máis comezar e a modo de presentación, dirixíndose a min e visiblemente alterado, ceivoume a frase que da título a este apuntamento: “Mira, yo fui más rojo que tú!” Para continuar cunha salva de bravuconadas ás que, xa por entón, nos tiña acostumados.

A resposta pola nosa parte podería ter sido variada, pero o que realmente descolocou a tan magno persoeiro foi unha risada absolutamente incontrolable dun compañeiro que, espurrando e cos ollos pechos contiña a gargallada que se esforzaba por saír, coma dunha presa rebentada. A frase de inicio foi tan mal tirada pola parte acusadora como contraefectista. Se o que procuraba era meter medo, coa hilaridade do noso compañeiro, rematamos por convertela en anecdotario e frase comodín para os (numerosos) días de xoldra que viñeron a continuación. Non é posible lembrar a nosa etapa universitaria sen que nalgún intre saia a manida “Yo fui mas rojo que tú!”

Por entón non había teléfonos intelixentes e tampouco daba o pensamento para ter rexistrado mediante calquer sistema de gravación todo aquilo. Porque, despois das bravatas iniciais, asistimos a un inventario ben provisto de aseveracións que deixaban entrever un clasismo e un afán de explotación que raiaban no escravismo absolutamente atroces. Porque si, este tipo de persoeiros mantiñan unha prolífica actividade sobre o papel, papando un elevado montante de axudas públicas e privadas, que logo distribuían ao seu gusto e tamén para o seu disfrute persoal. Naquela reunión, pese a que fora convocada para todo o contrario, os personaxes alí reunidos (lembremos, profesorado pagado por todos) presumiron de forma bastante locuaz de que tiñan alumnado traballando para eles en condicións lamentables. De forma velada ou non tanto, admitiron que “pescaban a los listos” para estes proxectos, sen procesos públicos de selección, de forma opaca, aproveitándose da ignorancia do propio alumnado e coa aquiescencia da Universidade. Admitiron que unha minoría do persoal ao seu cargo percibía unhas bolsas ridículas, mentres se aproveitaban sen vergonza dunha maioría que traballaba sen cobrar un chavo. A todas prometíanlles futuros investigadores e docentes, cando sabían que pouco máis do 10% acadarían tal destino despois de anos e anos de miseria e precariedade.

Resumiuno moi ben outro profesor de entón: A universidade é un estado feudal. Aquela tarde, o que fora máis roxo ca min, corroborouno de diversas formas. A persoa que o acompañaba, adoptando un talante claramente máis diplomático, pensou que podería mercarnos por catro pesos e mesmo nos ofrecía posibilidades de entrada nos seus diversos chiringos. A dignidade exércese de moitas formas. Ningunha das presentes aquel día aceptamos as ofertas como tampouco pregamos ás ameazas proferidas. Por iso podemos contalo.

Hoxe, lendo a nova da apropiación indebida dun profesor do Campus de Lugo da USC, decatámonos de que, 25 anos despois, os fillos políticos desta caterva de persoeiros que modelaron a universidade e a investigación dos 1990 e 2000, seguen a estela dos de entón. A diferenza é que dúas décadas e pico máis adiante, por fin, alguén foi capaz de levar ao xulgado algo que, daquela, era plato diario.

As contradicións que a nova me xera son abondosas: Síntome levemente aliviado de que finalmente haxa algunha xustiza en todo isto e alguén pague, o pouco que sexa, por algo que, permitídeme a sospeita, se viña facendo de xeito máis ou menos normal. Por outra, coido que malo dabondo é ter tardado tanto; sobre todo porque moitas destas eran realidades que podían observarse a simple vista e segredos a voces que moito temos denunciado. Pero, claro, vivïamos nun momento no que quen mandaba os designios das magnas institucións de docencia e investigación eran escuros persoeiros, moitos bogando aínda hoxe no prestixio e aos que poucos lles tusen. Non será tempo de abrir as fiestras, erguer as alfombras e ventilar algo os armarios?

A chaqueta vaqueira… ou a Mariña en Loita

Vaqueira, que algúns dicían texana (ou tejana nun pretendido acento castelán, aínda que o prolongado “a” da sílaba grave daba boa conta das orixes). Era unha cazadora, gris, de talla media. Non a quixera curta, porque anos antes tivera unha tipo aviador e quedara até as orellas de que me descamisase e me acoitelasen as dedas da friaxe nos costados. A moda impuña naquel lustro a cor esluída, a raxos, forro branco e seis petos, dous por dentro e catro por fóra. As solapas nos laterais nunca ben pechadas, completaban unha prenda con botóns metálicos que co tempo foran perdendo tonalidade até asomar a súa cor interior, moito máis clara.

Pasou moito tempo comigo porque, ademais de gustarme un mundo, merqueina para as medras. Era grande demais cando me empeñei nela nunha tenda que aínda resiste en Vilanova de Lourenzá. E cadrou que o tempo se me parou na talla de entón, sobre todo ao alto. Aínda que o cabelo non opinase o mesmo. Así que, a miña cazadora vaqueira de gris esluído, acompañoume durante un par de anos de instituto e algúns máis pola Avenida de Madrid, camiñando cara o campus lugués. Cobertor para xuramentos de amizade eterna de mocidades vividas na praia ou mantel oportuno para non derramar as delicadas pingas dalgún día de festa, gastaba case tantos quilómetros coma o SEAT da casa. Varios anos despois, durante un momento deses que sen cámara dixital parecerían non ter existido, a amiga Laia Mestre pediume que, se algún día decidía desfacerme dela, avisase antes porque a quería para si. Aínda que, coma tantas promesas xuvenís, nunca máis nos acordamos do tema, a prenda seguiu comigo algún tempo, testemuña, entre outras, da creación dun mito como foi a estrea de “TeknoTrafikante” dos Papaqueixos, ou a primeira vez que no Campus lugués se escoitou Lamatumbá. Pouco a pouco outras pezas de roupa foron relegándoa ao fondal do armario. Primeiro nas constantes mudanzas nos tempos de estudante, logo, na casa dos meus pais, foi quedando atrás, ata que, de súpeto desapareceu da miña memoria.

Como xa escribín ao enceto da pandemia, o tempo do confinamento tivo o demo no corpo e, unhas veces xogaba á contra e noutras tennos outorgado a capacidade de reflexionar e tamén de aloumiñar algunha que outra memoria difusa. Hai uns días, unha veciña da Mariña colgou nas redes sociais unha foto na que a súa filla adolescente vestía a mesma cazadora vaqueira coa que o pai, máis ou menos da miña idade, gastara a súa mocidade. E velaí que, de súpeto, a luz da memoria fíxose para min e encetei este relato.

Agora pregúntome que sería dela… Non teño fillos que con fachenda ou imposición estética poidan lucila nin Laia Mestre insistiu dabondo na oferta como para darlle unha vida máis. Porén, entre as moitas lembranzas que podo coleccionar xa, nas que a cazadora agora mesmo convértese no artefacto, veume á cabeza unha folga de estudantes na que a prenda era o único remanso fronte á friaxe dunha mañá de inverno. Foz estaba despexado e o veo da xeada depositárase na intimidade das herbas. Os pes, o riso, o zunido continuo das voces e a ocasional consigna sacaban unha moitedume de bachareles das aulas na procura da batalla dialéctica. O motivo probablemente sería a escaseza de medios (sic) no ensino público. O que hoxe son recortes, naquel intre chamábase falta de finanzamento. Fomos á folga na que para algunhas de nós sería a primeira de moitas. E a rúa Álvaro Cunqueiro aquel día encheuse cun ronsel de cazadoras vaqueiras, de abrigos de plumas, de risos que ampliaban a rúa nun arco da vella infinito que sobrevoaba por riba do medo, por riba das ameazas dos homes tristes.

A miña cazadora de gris esluído, cos seus múltiples petos nos que tintinaban os escasos corenta pesos cos que tiña que sobrevivir a diario amparábame da friaxe do aire pero ao tempo diluíame na maré de resistentes que cos seus brazos, a través das teas, quecían os meus. E quero pensar que aqueles brazos son os mesmos que se xunguen agora na Mariña, procurando un futuro mellor para a comarca, que co grito das voces todas demandan traballo e pan para unha Terra, a nosa, castigada polas decisións dos que non pensan en vidas, senón en contas bancarias.

Así que, aínda sen a cazadora aquela, estou con vós, porque se vós parades, a casa desaparece. Contade, xa que logo, comigo nesta rúa e naquelas que queirades ocupar.

P.S. E veño de coñecer o pasamento de Darío Xohan Cabana. Un deses grandes nomes que sobrancean por riba da patria de nós e que non dubidaría en estar a carón da xente da Mariña neses intres. Que a terra lle sexa leve e vexamos, entón, a patria socialista florida de rosas vermellas.

Aínda era eu estudante…

Así comezaba o conto Peito de Lobo de Castelao. Un conto que quería a un tempo reivindicar a forza e ledicia da mocidade e advertirnos da inevitable congostra que nos leva á decrepitude. Sirva hoxe, porén, para traer decrepitudes do pasado que semellan propagarse indefinidamente cara o presente sen visos de solución.

Eramos, xa que logo, aínda estudantes naquel Lugo de finais dos noventa, de impoñentes oportunidades de negocio vencelladas ao urbanismo, propagado sen máis miramentos que os reparos “dos de sempre”. Eses que, como todo o mundo sabe, só están (estamos) para estorbar. Un urbanismo que dispuña da súa cota de oportunidade nas institucións públicas, colonizadas por escuros personaxes chegados aos gabinetes procedentes de avesías orixes e cuxos tentáculos permitían a xente con contactos pairar sen miramentos sobre institucións tan “esgrevias” coma universidades ou centros de investigación. A cultura do “pelotazo” que tantas páxinas de xornalismo ten esborranchado e que no futuro chamará a atención pola benevolencia social coa que foi tratada, a mesma que fai pensar que a día de hoxe non ensinou nada.

Como alumnado dun campus agrario de fins do milenio onde, dos perto de 9000 matriculados, máis do 70% pertencía ás familias de Agricultura, Forestal e Veterinaria, recibiamos aulas en edificios de recente construción (1992-94) que eran, dito sen miramentos, un desastre arquitectónico. Espazos mal dimensionados, incomprensiblemente incómodos, que se asolagaban cando chovía, nos que o frío ou o excesivo calor dificultaban a estancia, sen dotación suficiente e sen a mínima vocación do servizo para o que foran concibidos. Deseñados tarde, mal (moi mal) e arrastro e co alento de Cacharro Pardo ameazando a caluga dos “rumorosos”, Deputación provincial e Universidade confluían neles nunha treboenta relación de augas suxas e campañas publicitarias cociñadas, tamén, con empresariado afín (a todas as comenencias). Naquel pote ao lume entraban, por unha banda, un Cacharro pletórico, con maiorías absolutas na Deputación, na capital e nos concellos da provincia, que concibía o campus como feudo particular. Logro xa de paso, onde, talmente cánido cunha mexada, sinalarlle ben os marcos da súa facenda ao mesmísimo Manuel Fraga. Por outra un Darío Villanueva ousado, fachendoso de ser el quen devolvera a paz nun Claustro universitario dividido entre os propios tan só 4 anos antes e que Lugo lle resultaba unha baga medradora e xenerosa, confiado en saber apacentar os rabaños. E, rematando a encaldada, algunhas construtoras refregando as mans pola máis que posible urbanización daqueles pasteiros e carballeiras inservibles perto do Miño, lugares abocados a medrar indefinidamente coa promoción urbanística do Campus.

Moito hai por sachar nos arquivos das Administracións, así como na hemeroteca da prensa de entón para comprender un mínimo do que as partícipes nestas memorias temos vivido. E o que ficará soterrado en caixóns ben máis escuros… aqueles onde se escribe e se garda a verdadeira historia. Algo que sobarda o propósito do que aquí pretendo deixar por escrito, pero que nos ten traído moitas veces esta pregunta: Para que as aulas de Xestión, de Economía ou de Planificación se o terreo sobre o que se movía o poder carecía de xestión, manexaba economía propia a conta do de todas e deixaba a planificación coma un xogo de dubidosos gustos estéticos e pareceres enfrontados?

No medio de toda esta lameira estabamos nós, o estudantado agrupado nun sindicato estudantil que repousa, con todas as luces e as sombras, na encrucillada que a Historia queira reservarnos: Os Comités Abertos de Escola e Faculdade. Eramos, como nos tiñan nomeado tantas veces, “los del CAF”, as do non, as das botas de monte e o forro polar, que nos metiamos en política porque “os paga la carrera el Bloque, no?” Porén, dispuñamos de acceso a recursos de información tan limitados coma calquera, tomabamos os viños e as tapas nos mesmos sitios có resto, examinabámonos coma o resto, compartiamos piso e fondo para comer, etc. Pero si, algo había que nos diferenciaba: A ideoloxía: esa que aínda hoxe nos coloca no lugar correcto da historia, da beira das que non comen todas as roscas. Pero tamén o colectivo; algo que malia todo permite colaborar, compartir e debater as ideas. A organización, o coñecemento das necesidades que, sendo de cada unha de nós, fanse globais por aquilo de que xeralmente aseméllanse ás de todas. Xa sabemos, se por xunto valemos pouco, por separado nada.

Alén do lema que nos definía, “Por un Ensino galego, público e de calidade”, unha das loitas que máis nos tiñan significado naquel intre eran as prácticas. Figurando dentro dun programa docente con arredor do 50% das horas polas que se pagaban elevadísimas taxas, na realidade os contidos prácticos constituían unha pátina coa que encher multitude de páxinas nas guías universitarias. O día a día demostraba a súa ausencia, tanto en medios humanos coma en materiais. Sobre todo entre estes últimos. Nun campus agrario, o máis importante non podía ser outro que a terra: O lugar onde pacen os animais e medran as árbores, onde se aduba, onde chove e da o sol, onde se sementa e se sega.

No propio campus existía xa unha posible candidata: Situada no mesmo centro do campus, no oco entre Veterinaria, Administración e Dirección de Empresas, a Escola Politécnica e a Biblioteca Intercentros, a Vagoada era un conxunto de fincas sen uso que dispuña o lugar ideal para as tan cacarexadas e nunca ben cumpridas prácticas do alunado. En medidas agrarias, 4 hectáreas e 30 áreas. Unha superficie de terra baleira que posuía, a maiores, unha pequena carballeira. Sumada ao anterior, posibilitaba o lugar óptimo para ensaios con especies, probas de pastoreo, estudos de regas, etc. Alí as sinerxias coas que nos comían a orella día si e día tamén nas aulas teóricas, si que podían favorecer o coñecemento do medio. Mesmo facilitar a labor daquela futura titulada que, nun hipotético invernadoiro, soubese distinguir, un supoñer, entre patoloxía e alelopatía.

Desde o emprazamento definitivo da Escola Politécnica en 1994 naquela zona, os CAF pediran sistematicamente a dotación da Vagoada como centro de prácticas. Porén, baixo os auspicios de Cacharro Pardo e o reitor Villanueva, nunca se deu permiso oficialmente para convertela en tal cousa. As comenencias entre Universidade, Concello de Lugo, Xunta e Deputación non só bloqueaban calquera iniciativa neste sentido (algunhas ben dignas e apoiadas por toda a comunidade educativa), senón que, ademais insistían no contrario. Unha negativa que mesmo era celebrada coa aquiescencia dunha maioría de catedráticos composteláns aos que Lugo e o agrario lles cheiraba a lonxanía e atraso. Alí onde a “espita da merda” (que diría o amigo Cholas) non chapuzaba tan lonxe como para arruinarlles a gravata de seda. Aínda lembro as risadas dalgún destes académicos no Claustro da USC cando unha e outra vez chegabamos as de Lugo coa proposta de empregar a Vagoada e dotala como finca para prácticas agrarias. E, tamén, como cinicamente nos facían referencias á futilidade das nosas peticións porque, claro, como todo o mundo sabe, o agrario nin está, nin se lle agarda.

Xa postos, lembro daqueles lonxanos anos noventa o plan estratéxico da Universidade de Santiago incluíndo entre as obras para a Vagoada a dotación dun rochódromo para esparexemento da comunidade universitaria ou unha lagoa para (o esparexemento de) parrulos. As ocorrencias naqueles documentos eran diversas. Pero sobre todo caras. Moi caras. A lagoa rematou nun fochanco a modo de estanque onde se filtraban as augas suxas de Fingoi, derramadas uns metros máis arriba, nas deficientes e vergoñentas canalizacións por baixo do edificio central da Faculdade de Veterinaria. No lamacento estanque mesmo chegaron a habitar algúns peixiños de simpáticas actas bautismais, todas encetadas pola letra W. O que duraban… pois naquela poza infecta as súas vidas eran loxicamente curtas. O rochódromo non chegou a executarse. Pero a magna obra que ía situar a centralidade do proxecto Cacharrista-Villanuevista si chegou a ver a luz. Un anfiteatro do estilo feísta máis puramente identificado coas glorias das construtoras, alzadas ao olimpo liberal pola burbulla inmobiliaria, situouse na parte central da Vagoada, ocupando un espazo de case media hectárea, con gradas ao descuberto e sobre o que, coido lembrar, nunca saiu a escena ningún espectáculo musical ou de calquera estilo. Se descontamos, tal vez, a representación teatralizada que o alunado contra a LOU, en 2001, levou a cabo ridiculizando o articulado da tan contestada Lei de Ordenación Universitaria.

Pois velaquí que, vinte e pico anos despois, chegamos ao presente e comprobamos pola prensa (e a páxina da propia USC) que, a día de hoxe, o Vicerreitorado do campus lugués pretende formalizar un concurso de ideas para ver o que facer coa Vagoada. Hoxe, si, hoxe, 2021. Cun alunado en mínimos e unha Universidade en retroceso, convertida xa, definitivamente, nun centro de ensino ao alcance dunhas poucas familias e no que, probablemente, estudantes coma as de entón non teriamos cabida. Cumpriuse un dos soños húmidos da caterva de catedráticos Villanuevistas; descendeu, drasticamente, o alunado. Xa non hai problemas de espazos nin de dotacións (disque). Porén, o campus agrario sigue sen finca de prácticas. Iso si, siguen pensando a día de hoxe que facer coa CacharraPardada que alí abandonaron. Varada entre o que debera ter sido o lugar de ensaio das variedades de leituga, tomate, ou froiteiras responsables de outorgar ese valor engadido que o agro de Galiza sigue demandando. Mentres as nosas horticultoras ven como, por exemplo, o pemento tipo padrón procedente de Marrocos, paira destruíndo os mercados galegos, un froito máis do baleirado político rural, a demolición controlada dos mesmos que pensaron no campus agrario máis como un xardín francés que coma unha ferramenta de progreso.

Gardade as carteiras.

Sobre a violencia…

Con seguridade nestes días temos asistido a diversos debates (maioritariamente mediáticos) nos que tentan convencernos da violencia inherente aos contedores ardendo e aos anacos de pedra voando. E con seguridade teremos feito nosas algunhas palabras nas que aseguramos, efectivamente que asaltar unha tenda non ten nada que ver coa liberdade de expresión, ou que o descontrol non é o que se reivindica. Nalgunha conversa teremos afirmado, máis dunha vez, que non estamos de acordo coa violencia antes de encetar calquera argumento, porque no clima reinante, somos partícipes necesarios de calquera actuación, se previamente non a condenamos. Todo isto sempre adobiado coa torpeza simplona das máis diversas sobreactuacións do que con vehemencia se expresa desde a atalaia da opinión. Así ven sendo, con independencia de que a realidade sexa, case sempre, máis complexa do que o titular nos indica.

Pero tentando escapulirme das máis casposas e cómodas reaccións sen afán de maioritario vou definir o meu particular punto de vista sobre a violencia, contando un caso propio que me fixo reflexionar sobre o que levo escoitando estes días. En realidade algo no que levo reflexionando bastante tempo e que entronca en como se fan os debates e quen é o interesado neles.

Hai un par de tardes recibín unha chamada comercial. Unha das múltiples que asumimos cando cedemos alegremente os nosos datos. Neste caso unha máis da compañía de comunicacións coa que teño contratado os servizos da miña casa. Co gallo de tentar prenderme nalgún aumento de calquera concepto procuraban, xaora, sangrar un pouquechiño máis a miña conta bancaria. A “oferta” dicía algo máis ou menos así (todo isto en castelán, pese aos meus intentos):

— Querido Antonio (empregan indistintamente os meus dous nomes), pómonos en contacto con vostede aproveitando que leva moito tempo connosco para ofertarlle unha mellora nos servizos que ten contratados… Con estes tempos de pandemia botamos moito tempo na casa e aumenta a demanda das comunicacións, e tamén co teletraballo…

A experiencia propia por unha banda, o tono e o contido da mensaxe pola outra, acabaron coa pouca paciencia que, polo xeral manteñño cando se trata destas cousas. Loxicamente rexeitei a oferta. E o conto podería acabar aí. Pero xa que falabamos da interpretación da violencia, interpretemos.

Que unha empresa coa que levo contratando servizos de comunicación anos, a cada poucos meses me suba a tarifa, pese a lembrarlles unha e outra vez que subscribiron un compromiso comigo polo que non me ían subir a facturación, sen que ningunha administración se preocupe de supervisalo é violencia. Éo porque pese ao pacto mercantil que supón un contrato, este é quebrantado pola parte máis forte (a empresa) sistematicamente. E a parte máis feble (o cliente individual) non ten como facer valer os dereitos, xa que facelo suporía un gasto xudicial inabordable. E a Administración Pública, que debera velar pola seguridade xurídica do cidadán, está deixando ao mesmo indefenso diante dun abuso evidente.

Que unha empresa oferte un servizo, informando de xeito retorto para que o cliente “morda o anzol” e sirva para que, finalmente, o cliente pague máis ao cabo dun tempo e saia claramente prexudicado enténdese coma unha estratexia comercial. Pero na realidade é un engano. E dubido que sexa perfectamente legal vender un aforro cando a realidade supón un aumento no gasto. É violencia que a parte máis forte, novamente, aproveite a posición de superioridade e a parte máis feble non teña recursos para defenderse ou mesmo para denunciar o abuso que supón todo este tipo de ofertas. A imposibilidade de defensa dun cidadán diante da publicidade enganosa constitúe, tamén, un exercicio de violencia, perpetrado por aquela persoa física ou xurídica que impón o servizo e ten a potestade de suministro e máis sanción no incumprimento, sen árbitro ou xuíz.

E se, chegados aquí, estamos dispostos a seguir coa análise, é violencia desmedida que unha empresa se dirixa a un cidadán tentando facer negocio coa necesidade, no medio e medio dunha pandemia, cando esta ameaza a vida, o emprego, restrinxe o contacto familiar e infecta a vida privada introducindo o teletraballo de xeito obrigado no fogar.

Porque é mentir ofertar unha presunta mellora dos servizos que na práctica representan unha porcentaxe practicamente nula a un prezo que en 3 ou 6 meses se multiplicará por moito máis que o servizo equivalente. Porque é violencia pretender que teletraballar ten que ser unha obriga do operario que na súa casa se ve na necesidade de desenvolver tarefas que corresponden ao ámbito laboral e teña que saír do seu peto a mellora do servizo de comunicación. Porque é violencia vender a necesidade de mercar servizos de entretemento e que estes sirvan para finanzar a quen fornece a plataforma, mentres que as persoas que viven do entretemento se ven, tamén, paralisadas nos seus fogares, sen ingresos mentres contemplan como os detentadores das vendas, seguen a facer negocios coa súa arte sen que as artistas o vexan retribuído na maioría dos casos.

Porque é dunha violencia brutal e descarnada negociar coa desgraza sexa de saúde ou emocional. É violencia que haxa empresas con este tipo de prácticas mentres os Estados miran para outro lado ou directamente descargan o seu poder coactivo fronte a cidadáns que queiman un contedor cando corporacións de diversa índole e ámbito seguen a expremer os recursos públicos, incluídos os petos da cidadanía.

Así que, se chegastes ata aquí, dígovos que non admito que me dean o pensamento mastigado, que me digan como teño que comportarme mentres o que me ofrece as comunicacións aproveita que lle estou comprando o servizo para ademais coaccionar coa programación o modo de pensar. Non. A violencia non é un elemento descontrolado no medio dunha manifa. A violencia é a expropiación. Da forza de traballo, claro, pero tamén do entretemento, do pensamento e desde logo da saúde e do benestar colectivo.

Pasar, pasarían, ou vencíchedes vós, pero se os vixiantes da praia seguen visitando este meu blogue (como fixeron até o de agora) que saiban que polo momento teño claro que isto continúa a ser loita de clases e eu non cambiei de bando.

ENTROIDO ou o que lle pidamos hoxe…

Ben sei que van aló 25 anos disto. Nun entroido que comezaba cun cálido sábado de desfile e posterior noite de festa en Foz, como nunca tiveramos previsto, como só naquelas noites de mocidade podía acontecer. E que concluía o martes no azulado ambiente de fume da extinta discoteca El Recreo de Lourenzá.

Alí, unha nutrida cohorte de diferentes comparsas, grupos de amigos ou individuos de pouca vergoña, moito atrevemento e axeitado nivel de alcol en sangue, nun determinado intre da noite saía en desfile a lucir galas para maior homenaxe a Don Carnal. A dotación económica de premios diversos e o serodio da convocatoria, contra a media noite, permitía aos diversos grupos acudiren primeiro aos concursos de concellos do arredor, Ribadeo, Viveiro, Valadouro ou Mondoñedo, e recalar na discoteca para rematar a festa.

Os premiados adoitaban ser aparatosísimas mascaradas de comparsas ou grupos que pasaban longas xornadas de preparación e cuxo obxectivo fixábase nos desfiles dos concellos ao ancho da comarca Mariñá. Traballo envexable, abofé, que porén se cinguía a unha forma de celebración máis propia doutras zonas do mundo que da galega e, xa que logo, máis tradicional.

E toca abrirmos unha necesaria paréntese aquí, pois podemos caer no erro de pensar que o entroido galego se cingue ás figuras xa asentadas como, un supoñer, os Felos, os Peliqueiros ou os Xenerais do Ulla. Porén, escondidos entre esa néboa que ás veces nos corta a autovía, no recuncho máis lonxincuo dos que comparten comigo esta lembranza, a bo seguro gardan memoria do que significaba o entroido nas aldeas. De maneira moi resumida consistía en vestirse con roupa doutro, trocándoa con alguén, apropiarse da dos maiores ou cambiar o rol de xénero de a diario. E a partires de aquí ir de casa en casa, pondo a proba a capacidade de alterar por un día a personalidade propia, interpretando un personaxe de xeito tan convincente que a veciñanza non puidese recoñecer a quen isto facía. A cousa podía rematar polas malas (coa expulsión do descoñecido da casa) ou polas boas. E así adoitaba acontecer, co recoñecemento (ou non) do enmascarado e partillando freixós, orellas ou roscas de anís canda unha cunca de viño ou de café.

Pero, e volvendo a aqueles 25 anos atrás, para a rapazada do rural mariñao, incluída no ambiente xeral da comarca, constituía un desafío importante sermos quen de entrar na dinámica dos entroidos de desfiles e concursos. E, por se fora pouco, contabamos coa memoria recente e o impulso das persoas que constituíran a xeración anterior á nosa. Aqueles que, aniñados nunha explosiva toma de contacto co exterior nos últimos anos da década de 1970, fixeran seus modelos de divertimento e celebración chegados coa TV e co turismo. Así as cousas, a nosa particular entrada na postmodernidade consistía en incluírnos neste tipo de decorados de importación para os festexos.

Así que, coa inestimable colaboración das nosas nais e inspirados nun vello conto que contaremos noutra ocasión, con túnicas moi parecidas a saios monacais e unhas antigas angarellas nas que asentamos unha boneca de trapo, tentamos reproducir unha Santa Compaña tuneada e adaptada á circunstancia do desfile daquel martes na sá de festas.

Alí non faltou nin o saio para a boneca, nin os adornos, nin as candeas acesas…

… Nin tampouco a neve. Porque un dos feitos polos que gardo lembranza daquela noite, amais da caracterización e todo o proceso para deseñar e promover a procesión, foi que en dous días pasamos de estar a perto de 20 graos de temperatura na noite focega do sábado aos escasos 2 graos sobre cero do martes aquel. E lémbroo porque entrar no desfile esixía trocar de roupa e preparar todo para a nosa particular procesión. Así que, procurando a intimidade para evitar recoñecementos, cambiamos as roupas no exterior do pavillón deportivo de Lourenzá mentres os graos da neve dificultaban o prendido das candeas e mantelas alumeando naquela xélida noite.

O resultado que obtivemos non importa (como seguramente non importaría daquela, fose cal fose). O verdadeiramente relevante do evento foi, claro, todo o proceso. Aquela conexión da amizade da que xa teño falado aquí e da que vai quedando cada vez menos polo baleirado sistemático que o rural e a economía mariñá veñen experimentando nos últimos anos. Non quero que a nostalxia e o presuntamente doado daqueles anos poida embafar unha actualidade que non deixa de seguir o seu inevitable e necesario curso creativo.

Tan só e pandemias aparte, lembrar esta que foi noite de martes de entroido, tal día coma hoxe, hai 25 anos e que sigue aí, resistente coma as boas ideas, na memoria, formando un nexo inesquecible con ese lugar que me cría e que me da o pe onde coller impulso. Lembrar que dentro dun ano, ou se cadra antes, habemos poder celebrar outra vez entroido, habemos vestir de vellos e na Mariña sairán a celebralo as comparsas e non haberá xa, tal vez nunca máis, o desfile de El Recreo de Lourenzá, e nas aldeas queda cada vez menos xente. Porén a bo seguro haberá algún grupo de mozas que sexan quen de vivir o entroido, de rir de todo e de todos, mesmo de si mesmos –Coma este venres que, con restricións pandémicas, algunha rapaza do Instituto onde imparto clase atreveuse a levar un sombreiro con brillos e mantívoo pola mañá na aula–.

Post Scriptum: E vai por Rubén, que onte, pola tarde, sen contalo, conversei con el e, entre outras cousas, lembramos de pasada estas e outras tantas historias que nos xunguen. E cando o estado sanitario mellore, xuntarémonos, agora si en persoa, para brindar polas vellas e novas memorias.

canto aos anos bravos…

Por veces cómpre rescatar imaxes das profundidades da memoria para darlle perspectiva á realidade na que vivimos. Aínda así, con seguridade, en múltiples ocasións non somos completamente honestos. E tanto podemos quedar co excesivamente ruín, como tender a adozalo de máis, tinguíndoo de marabilloso. Manteño para min (e así mo impón a cordura) que nada do pasado foi tan bo como ás veces tende a parecernos. E desde logo, a posibilidade de revivilo convértese nunha viaxe ao absurdo.

Con todo, se de algo nos vale a memoria é para ir asentando as cousas da vida, recoñecer e sobre todo recoñecerse en rostros que non son o propio pero que, grazas ao decurso dos anos, forman un elo moi importante da historia e das historias de nós. Entón aparece a amizade, mostrando ese lazo invisible que nos xungue sen necesidade de chamar por el.

Dos tempos mozos gardo poucas imaxes físicas pero teño unha boa colleita de lembranzas. Poñamos entón, aquela noite de Fin de Ano en Burela. Que se estreaba cedo mentres algúns de nós reivindicabamos inconsciencia xuvenil e vida que aspiraba poñerse en pé. 

Hoxe chámanlle botellón. Daquela era un Seat vello, dúas botellas de ron na traseira e outras tantas de refresco de cola para celebrar o paso de ano. Vasos de plástico. Algunhas americanas (con afán de sofisticación) e roupa de abrigo. Chuvieira tremenda na rúa e nós saboreando o riso a diluírse nun mundo tan grande que, coma en tantas outras semellantes, encetaba e remataba aquela noite, a cuberto nalgún soportal de edificio en obras. Así o testemuñan as fotos dunha Kodak de 35 mm analóxica de focal fixa que me veñen ilustrar hoxe aquí.

De entre a ducia e media que conservo daquela noite, unha delas sintoniza á perfección con esa memoria que nos da a perspectiva e nos entrelaza case cuanticamente. Desde o alto do capó o ollo de vidro detense en Rosalía, Xabi e Marze. Non atino a lembrar se fun eu quen pulsou o disparador no momento xusto. So sei que sentados no vello Seat da miña casa, a cuberto da noite fría e húmida do cambio de ano, no instante en que despega a nave espacial do futuro, tres postadolescentes raibosamente vizosos asaltan un ceo de estrelas até onde as ondas solares os leven. O sorriso cristalino de Rosalía, a máis nova dos tres, dirixindo a nao senlleira sen o máis mínimo atisbo de dúbida; confiada na razón dunha viaxe da que non coñece o final, nin falta que fai. Unha caste de timidez innata en Marze, coa ollada a medio camiño entre a dozura e a insinuación; o navegante, o cartógrafo das palabras, o intérprete das rotas que asoman na ollada de Rosalía. E a tenrura de Xabi, temoneiro e maquinista, a confianza repousando nas mans que guían o navío, prestándoa áxil para acadar os cotos máis elevados, ou tal vez para esquivar os aerólitos que teimen en desvialos da singradura.

Nin o mesmísimo Ulises tería perdido o seu canto nas Hespérides se na súa derrota tivese contado cunha tripulación tan fermosa. Están tan lindos que, de querer atoparnos nesas memorias cobizosas de relatos de nós, teriades que preguntarlle directamente ao retrato. Porque falan. Achegádevos moito, escoitade atentamente, tal e como Keating recomendaba ao seu alunado. Descubriredes que en cada un deles vai, implícita, esa viaxe coa que soñamos algunha vez. Esa que aínda hoxe nos pide audacia nos momentos máis escuros. Sexa, pois, audacia daquela e sempre.

Historias do Lume…

Para nós sempre foi o Lume Novo. As avoas chamábanlle foleón e, desde a distancia, teño para min que desfrutaban tanto del coma as nenas que eramos. Porque non imos descubrir agora a fascinación que o lume desata na humanidade. Nin o doado que pode resultar mesturarse co rito catártico asociado ás lapas en canto caen as barreiras das anómalas circunstancias nas que nos desenvolvemos ou nos obrigan a desenvolvernos[1].

Nas mocidades xa distantes da rapazada dunha aldea da Mariña, mediada a década dos noventa do século pasado, o Lume Novo sempre se viu coma unha festa. Unha festa, iso si, como tiña sido sempre, unha en cada casa para acabar xuntándose logo na máis serodia, na máis rebuldeira ou na que cadraba máis xente. Sendo poucos, de idades próximas e tentando fuxir un bocadiño da ollada controladora da familia, determinou que naqueles tempos a mocidade decidísemos festexalo por xunto, comida e bebida incluídas

Hai uns días, un veciño e porén amigo, lamentaba apesarado a perda da memoria e das aventuras das que noutro tempo foron e xa non están. Laiábase, ademais, de que a xente nova descoñecese todo aquilo que noutrora a el e a outros nos fixera felices. Inseridos no eterno conflito entre o novo e o vello, empatizamos coas súas queixas , se cadra porque imos sentindo como se achegan as idades onde forza e mocidade van ficando máis atrás. Con todo, somos conscientes desa dialéctica na que algúns queren instalarse sempre da beira do antes. Pola miña banda, sosteño que nin no pasado nada foi tan bo nin o novo é todo tan malo. Aconteceu. Deixou o pouso suficiente por ter gozado daquilo e gardar unha gratísima lembranza que serve para ilustrar esa mesa en común que adornamos coas grilandas da memoria cando o tempo nos outorga vagar para xuntármonos.

Agora que máis de dúas décadas van aló e no medio da memoria se mesturan tantas experiencias, non estou seguro de poder concretar a orde xusta de todas elas. Nin creo que dea resumido tantas historias nun só texto. Propóñome xuntar retallos e tal vez poder fiar algunha das moitas lembranzas que nas tardiñas do solsticio, mentres as rúas das vilas se van enchendo de fume e cheiro a sardiña, saltan por riba de min do mesmo xeito que nalgún intre arelamos saltar o lume.

Poderiamos encetar o relato polo momento en que escolliamos o sitio ou como xuntabamos a leña para a cacharela. Aínda que o verdadeiro miolo das historias está naquilo que dunha maneira ou doutra resulta extraordinario, sexa por situarse fóra do común ou porque o impacto co que se gravou en nós arremete con máis intensidade. Así que, decidido o lugar, carrexada a leña e dispostas as mesas e bebidas para a cea, xuntarse era unha cuestión de ir chegando a certa hora, prender un lumiño pequeno, estender a brasa e colocar a grella onde chourizo, sardiña ou costela de porco ían convencendo con arrecendos a airexa morna que viña afalando o Nordés polas veigas adiante.

Anoitecía a modo, tal e como os días de solsticio adoita, con cada raiola última suspendida no crepúsculo, mentres entre grolo e bocado maliciabamos como se ía desenvolver a noite. A naturalidade do que se estaba a negociar en voz baixa resultaba tan normal coma o enfado das persoas que ían ser vítimas nas trasnadas que tal noite se preparaban. Dentro da lóxica do inmediato que fai da educación un valor colectivo nas aldeas, desde sempre tiñamos visto pero sobre todo escoitado as historias vencelladas á noite do Lume Novo.

Abrigada pola escuridade, a xente da xeración precedente á nosa (e outras antes ca ela), sen pacto previo nin acordo, nesta noite saían de dous ou de tres. Silandeiros, esluíanse por entre as sombras e dedicábanse, basicamente, a alterar a orde das ferramentas agrarias das casas da contorna. Era a noite de cambiar os carros, por seren os mesmos as vítimas habituais e a un tempo unha vitoria da habilidade, da forza ou simplemente da capacidade de sacar á luz esas fendas veciñais, tantas veces soterradas, que porén fornecían a cotío o díxome-díxome da comunidade. Era frecuente, xa que logo, atopar o carro dunha veciña na horta ou no curral doutro co que se levaba mal, para que ao día seguinte tivese que ir catalo coa consecuente incomodidade por ambas partes e o riso furtivo dos tunantes que nas horas previas o trocaran de lugar.

Nos anos previos tiñamos escoitado entre gargalladas como a veciñanza sufrira os ataques con máis ou menos fortuna. E como nalgún caso se tiñan incomodado até o punto de perderen a razón, chegando a ameazar ou bater naquel que, descoidado, acometera a falcatruada sen decatarse da presenza do propietario deitado no carro, agochado por baixo del ou simplemente protexido pola escuridade, vixiante contra o que coidaba unha ofensa á súa honra e á da súa familia. Así, téñenme contado que un antergo de meu, moi pouco tolerante con este tipo de xoldras, escoitou como dous veciños lle quixeran sacar o carro do cabanote. Prevenido, tirando de arma de fogo, arremeteu contra os causantes sen producir, afortunadamente, ferida algunha.

Encirrados e empurrados a partes iguais polos contos e pola mocidade, quixeramos probar algúns anos antes, sendo aínda moi nenas, co resultado frustrado por termos escollido precisamente unha das persoas que peor levaban estas brincadeiras. A inexperiencia revelou as intencións e o noso paradoiro moi pronto e, máis cheos de medo que de ameaza real, tan axiña vimos unha sombra moverse a varias ducias de metros, o que de nós cumpría o papel de vixía, tatexo pola tensión, esqueceu mesmo o nome do veciño. Incapaz de pronuncialo, botando man da primeira palabra que podía servir para identificar a ameaza, da súa gorxa, nun grito afogado, escapou: “que ven aí o… o… o chisme!” Palabras máis que suficientes para infundir temor dabondo e fuxirmos asustados polas hortas veciñas, mentres co rabiño do ollo, viamos ou criamos ver, como erguía o mango dunha galleta.

Adrenalina e euforia emparentadas aquel día, fracaso e condicionantes previos incluídos, serviu para intuírmos que nun momento calquera do futuro próximo, teriamos a nosa particular gloria silandeira co cambio dun carro. Porque non se podía celebrar de imediato, non. Tales vitorias, así como as nolas contaron en multitude de noites de conversa, sempre parecían de décadas anteriores, non relatando nunca actuacións acontecidas en días ou meses anteriores. Eran anécdotas escollidas para noites de troula e riso onde privacidade do grupo, partícipe todo el ou case no evento, construía o relato cos habituais amecidos que dan cor a estas historias. Eran un segredo a voces co que a transmisión comunitaria convencía a seguinte xeración do papel que tiñan reservado. Eran tamén o cemento co que manter un vencello forxado alén da simple proximidade e que, aínda hoxe, consegue recuperar unidade entre todas nós, cando, xuntas, retomamos estas historias.

Conque fomos, si, cambiar os carros aquela noite de viño e sardiñas e chourizos. A experiencia e fracaso previos que mesmo serviran para outorgarlle o alcume de “O Chisme” ao veciño que coa súa irrupción frustrara a nosa brincadeira infantil, determinaba a necesaria fame de vinganza. Velaí que o impulso grupal, a participación de xente da xeración anterior no medio de nós e esa engolemia que en algúns provoca o proibido, conducíanos polo medio das veigas adormecidas daquela noite. Coas chaquetas e xerseis subidos por riba da cabeza para evitar o recoñecemento e un imperativo “shhhhhhh” de silencio que campaba no ambiente, o plano de ataque era deseñado previamente. Incluídas as continxencias por se algunha das nosas vítimas decidira durmir no carro ou na cabana. Logo no interior de cadaquén estaba o medo, a culpabilidade diante do feito, a capacidade de disimular na situación máis indesexable, de ocultarse con eficacia ou a velocidade para escapar de ser o caso.

Claro que o alcumado “Chisme” era unha espiña demasiado fonda no orgullo propio para deixar sen vinganza aquela afrenta. O seu carro tiña que sacarse, como for e cando for, pero tiña que arrincar daquela cabana e que ao dia seguinte tivese que xunguir as vacas para ir procuralo. Cara onde for, así mesmo a diante da porta da casa. Velaí o desafío. Así que, camiñando a modo, sempre por onde houbese herba, para evitar o ruxido do calzado na area dos camiños, protexémonos coa noite ata ben perto da entrada do alpendre. Comprobamos, desta vez si, que non houbese escondedelas nin sombras en movemento. E entre sete ou oito démoslle un guindón ao carro. Resultou que estaba freado, así que, moi a modo, desbloqueamos a carraca para que saíse sen o seu peculiar ruxido. Aínda así, despois dun empurrón inicial o carro seguía sen moverse. Con todo, a adrenalina fai milagres nos momentos máis insospeitados, e velaí que, coa forza colaborativa de todos, erguemos o carro en aire, sacámolo do lugar no que repousaba e xa posto no camiño, corremos con el até a aira dun veciño. Alí ficou até que, por fin, unha semana despois, contra a noitiña, O Chisme decidiu ir procuralo.

Van aló perto de vintecinco anos. Algúns dos protagonistas desta historia camiñarán co vagalume do cigarro connosco por sempre, pois a bo seguro a terra ha de serlles leve. E non hai noite do Lume Novo desde entón que non me pare un bocadiño a lembrar esta e outras historias acontecidas cando nas aldeas aínda quedaban rapazada que dera para un tento. O cambio no mundo rural é imparable. Inevitable. A muda operada no último medio século conseguiu fechar a maioría das portas e abandonar todas as airas. Agora tan só quedamos aquelas que, coa memoria e mentres esta nos alcance, sexamos quen de contar ou mesmo escribir estas historias cando sabemos que o tempo nos perdoa rachar pactos de silencio e desapareceu o risco de contaxiar xeracións que veñen atrás. Non hai carros nos rueiros. E erguer un remolque dun tractor en aire non parece unha tarefa realizable en mans de media ducia de mozas e mozos. Así que, benquerida veciñanza, toca que a intelixencia deseñe novas trasnadas que, cun pouco de malicia e moita boa intención, sirvan para botar uns risos e non fagan mal a ninguén…

… pero polo menos que nos dean historias.

[1] Sir Vilha, Até os peitos da noite, 1996, (inédito)

Ata sempre, Pau Donés…

Lembreime de Pau Donés hai uns días mentres no coche levaba posta por enésima vez a que, para min, constitúe un de tantos exercicios de memoria adolescente: La Flaca.

Sobrepasabamos malamente a maioría de idade. Foz era unha luminaria festiva que se diluía entre a resaca e a diversidade de acentos da Meseta que naqueles mediados noventa do século pasado colonizaban a noite e o eclipse da fin de semana. Arrimados á barra do Mamá Figueira, un bar que marcou a tendencia do que facer cando tes unha casa vella nunha zona turística, o vello amigo Sir Vilha e eu despuntabamos na noite mentres no fío musical Pau Donés escaravellaba con esa voz peculiar e o seu pouco disimulado acento catalán na historia de La Flaca. Un relato tirando a convencional dunha muller cubana, 40 quilos de salsa e na cara dous soles que “shin palabrash hablannn”, de pel escura, que pasa a noite bailando mentres durme de día porque así engana a fame. Unha muller que bebe unha cervexa tras doutra pero non engorda… E aínda así por un bico dela o cantante daría o que fose, aínda que só fose un (velaí a imaxinación que pode debullar por onde queira). Polo medio as homenaxes: a Lalo Rodríguez, ven devórame otra vez, ao ambiente húmido e caloroso das noites da Habana que nos teñen contado. E sempre, sempre con ese rasgueo da guitarra eléctrica que máis que cubano cheira a New Orleans e a un blues case desesperado, de non ser porque o sotaque de Pau Donés destrúe todo canto Robert Johnson puidera maldicir con tristura na canción.

O resultado foi, claro, La Flaca. E non dou lembrado exactamente as palabras do vello camarada Sir Vilha, empedernido afeizoado aos Doors e grupos alternativos do submundo do rock e do punk. Tan só lembro a admiración que supuxo para el mesmo: “ten algo” veu dicir. Algo que a fai distinta, que a arrastra fóra do sentimentalismo simplón das baladas, que a afasta da evocación doada dunha letra masticada coa corda da guitarra eléctrica. Algo máis que un tema efectista que nun primeiro momento pasa desapercebido pero que unha marca de tabaco e un anuncio hoxe imposible converteron nun deses himnos cos que tan ben etiquetan a mocidade as cadeas musicais.

Non me costa recoñecela na banda sonora da miña mocidade. Unha de tantas, si. Pero unha desas que podo cantar sen trabucarme de verso nin inventar rimas imposibles. Mesmo teño intentado arremendar o arrastre de Donés cando o seu inevitable sotaque catalaniza un blues adozado, morno e mol como temos soñado as ondas do mar Caribe e que porén non embaza cunha innecesaria carga de azucre. Ten, efectivamente, algo, alén do sentimental. E tamén do subxectivo.

Tennos enganchado moito nas infinitas noites que a sucederon. Así que, quizais, e no día no que Pau Donés deixou de cantar ao vivo, é de xustiza recoñecerllo. É moi tópico dicir que a terra lle sexa leve, no seu caso, tal vez, o mar. Porén, tamén grazas a el, hoxe atesouramos un bocadiño de memoria feliz da mocidade eternamente en pe.

as cousas bonitas

Mesmo nestes días cabe ter na cabeza as cousas bonitas, desfrutar da tranquilidade que dá estar sentado no balcón ou á beira da fiestra mentres conversas, les, ou consultas as redes sociais. Estomballarse no sofá vendo a televisión, pegándolle aos mandos da videoconsola ou rindo a cachón con esa serie que dicías que non tiñas tempo a ver. Repasar fotos vellas, ordenar os pensamentos ou simplemente saír ao balcón a deixar que che regue os ollos esa luz que só abril pode conceder. Nesa forma de matar o tempo está, tamén, a memoria.

E sobre a memoria pousan, claro, os días que definen primavera. Os nubeiros que por veces conceden a luz e a sombra, que nos falan do que xa pasou e non ha volver. Pero tamén de como aproveitar os momentos e achegármonos a persoas que tiñamos gardadas nalgún recunchiño da lembranza máis lonxe do que conscientemente nos tería gustado almacenar.

Nestes momentos confinados as voces da amizade trouxéronnos a lembranza dos pés na praia, dos días nos que o mundo parecía rolar máis lento e en calquera instante podías repousar na area co son do mar zoando á beira. Desas horas nas que Llas, ou tal vez Covas, ou quen sabe se o Altar, se apresuraban para formar un leito para as palabras, para os sorrisos de xuventude estarricárense contra o horizonte prometido de vida e felicidade.

As cousas bonitas brillan, alén da lembranza e teñen o seu lugar entre a treboada que aí fóra azouta este mundo de olladas desde a fiestra. As cousas bonitas como por exemplo, a música. Acompáñame a diario: Na radio, no equipo musical do coche, no choio, percorrendo leiras ou facendo números diante do PC, é a compañeira implícita, o fondo dunha conversa nos viños do venres, nunha cea coas amizades, indispensable para o baile, toma de terra da furia contida cando as cousas saen mal ou simplemente canle para tristura fóra de control.

Porén, o nubeiro que temos enriba está a pórlle fin a moitas cousas. E aquelas que teñen que ver coa música, parecen escangallarse a cada día que pasa. Hai quen di, non sen razón que nos tempos que vivimos hai prioridades fundamentais. A saúde, claro. A alimentación, evidente. Ter onde durmir a cuberto, por suposto. Polo medio non han faltar as voces que cingan estritamente a supervivencia a cubrir necesidades básicas e co gallo da crise, pretendan apagar todo aquilo que se considera innecesario, superfluo.

É aí onde convén non ceder diante dos discursos que pouco ou nada teñen que ver coa necesidade senón con escuras intencións que por unha banda pretenden anular as cousas bonitas e, o máis arrepiante, escoller por nós o que é ou non é necesario.

Por iso escribín isto. Comecei coa pretensión de homenaxear as cousas bonitas, celebrar lembranzas e reencontros dixitais que agardo que sexan analóxicos cando isto pase, brindar pola memoria compartida en momentos ledos. E conclúo falándovos do que non me gustaría que acontecese, porque gusto do teatro, gusto do cinema en sa grande, gusto de tomar os viños cos amigos, pero tamén gusto das festas, dos seráns, dos concertos. Porque a música é un feito compartido e social, non debemos cancelala das nosas vidas. A festa, a sesión vermú, a charanga do entroido, a ruada improvisada na taberna do meu compadre, constitúen en por si o alento vital que axuda na construción da comunidade. Estreita os lazos e coa súa mediación sentímonos máis perto, xa que logo, das cousas bonitas. Desas mesmas que pretendía enxalzar e que remato pedíndovos que construamos, entre todas, cando a pechadura se abra, queimando as desconfianzas e con elas os pensamentos máis negros destes días.