Agricultura (in)sostible

Recoñezo que hai anos eu tamén pensaba así: “os químicos na agricultura son o MAL”. Con maiúsculos, sen disimulo nin matices.

Co tempo un decátase de que o malo das posicións absolutas é que a ignorancia e o esencialismo acrítico campan a partes iguais, roubándolle ao debate moitos dos flocos que lle dan capacidade de matizalo, amplialo, melloralo.

No mundo rural estas posicións veñen manifestándose a medida que persoas que non padeceron as épocas fracas, asumen que a modernidade provocou a perda de certas esencias (consideradas positivas) que van desde sabores até os saberes populares. Manexadas por unha ausencia de historia de nós nin casual nin inocente, danse por boas interpretacións relativas a agricultura que unha simple ollada crítica revelaría como carentes de todo tipo de veracidade. Así, asistimos a consensos amplísimos sobre variedades “da casa” plantadas cada ano despois de térense mercado no viveiro que temos máis perto, ou no mercado de a carón. E argumentamos pensando que teremos eses tomates “de toda a vida”, cando en realidade traemos variedades anairis ou beef, híbridas, seleccionadas á medida da casa comercial de turno interesada en, poñamos, que dure moito, que teña pel e corpo resistente aos golpes (para os supermercados) ou que acade a maduración poscolleita con facilidade.

Hai que recoñecer tamén que, canto máis distantes se sitúan as posturas a favor e en contra, máis bruscos son os trocos de bando. Mesmo coñecemos casos de persoas abertamente liberais que, na intimidade, teñen tentado convencerme de que as multinacionais fan grandes esforzos por intoxicarnos co glifosato ou provocarnos cancro cos transxénicos. Como salientables son as posturas dos que defenden agricultura caseira e popular e non reparan en aplicar todo tipo de produtos para sosteren de producións hortícolas que doutro xeito non se lograrían.

Logo están os postulados “ideolóxicos”. Defendidos por persoas que se sitúan (a si mesmas) nun entorno político de esquerda, agrávanse ao crérense informadas e polo tanto á marxe de confusións e posturas difusas, cando non temerarias.

Non hai moitos días batín cunha destas persoas. “No meu invernadoiro non entran químicos” dixo a modo de saúdo e ao pouco remachou: “é unha postura case que ideolóxica”. Ao pouco de entrar no invernadoiro, no pescozo notei a incómoda sensación que provocan os trips (Frankliniella occidentalis). E sen darme tempo a moito máis, vin os primeiros pousados nunha flor de pemento a carón da entrada. Erguendo a vista un chisco comprobei con horror como a maioría das plantas morrían pola virose do TSWV (Virus do bronceado do tomate), transmitida, precisamente, polos trips. Na outra metade da parcela, adicada a tomate, TSWV e fungos do tipo Oídio cubrían a maioría das follas, pondo en risco a totalidade da produción.

Diplomaticamente, tentei explicar que a virose non tiña cura e que, cando menos o pemento debera arrincalo para evitar a propagación da patoloxía. E tamén recomendei que diante da afectación fúnxica no tomate, debera efectuar un tratamento para evitar a defoliación e polo tanto a perda do cultivo. “Búscame unha solución ECO” díxome “nesta casa estamos en contra das cousas que envelenan o ambiente” continuou.

A cuestión non é se existe ou non tratamento “eco” para estes males. Desde hai anos veño empregando a loita biolóxica contra certos patóxenos nos cultivos con resultados espectaculares. E non o fago porque sexa un convencido ecoagricultor, senón porque teño constatado que usada de xeito racional, evita un mal moi estendido na agricultura: As resistencias. O abuso das sustancias fitosanitarias, en xeral, a aplicación sistemática e sen criterio técnico algún desde a súa aparición, tenme provocado máis dun crebacabezas á hora de tentar combater pragas e enfermidades. A loita con parasitoides, con inimigos naturais ou produtos derivados de elementos presentes na natureza, empregados coas doses axeitadas, manexados nas condicións óptimas, téñense revelado moi eficaces contra pragas de diverso tipo. Pero aplicalos require moito máis coñecemento científico do que adoitamos cando, con toda comodidade nos diriximos á tenda e mercamos o cobre para botarllo ás patacas porque vén a néboa. Para usar ben a loita biolóxica convén coñecer as condicións do cultivo, do patóxeno, os parámetros de temperatura e humidade, insolación e estado vexetativo, así como o coñecemento do organismo a empregar. E probablemente non funcionará se a patoloxía ten un grao de ataque elevado.

Cando un patóxeno comezou a facer dano a un cultivo, de querer atallalo con elementos de control biolóxico, probablemente vaiamos tarde. E os seus efectos non se noten. Sobre todo se aparecen efectos secundarios como puideran ser as viroses transmitidas pola infestación dos trips. Neste momento de pouco serve aplicar produtos eco (ou doutros, pois non existen ferramentas que corrixan unha virose nun cultivo. Probablemente a ferramenta de control máis eficaz sexa eliminar a materia vexetal do invernadoiro, queimala, desinfectar e desinsectar a conciencia (químicamente, claro), empregar sistemas de contención da fauna que entra do exterior, e rezar a San Cálculo de probabilidades para que a poboación resistente no interior non teña entidade suficiente antes da instalación dos organismos de control, permtindo os efectos positivos. E se non conseguimos os efectos agardados, probablemente non quede máis remedio que recorrer a situacións moito máis drásticas, incluíndo os tan temidos “químicos”

Noutro momento da miña vida tería, probablemente discutido argumentos así. A día de hoxe o que o corpo pide é recomendar: “Pon a ideoloxía na porta, a ver se os parasitos non entran” E non o fas, porque confías na vontade, aínda que o pesimismo da razón acumulada che diga que contra a ideoloxía, Marx só tiña unha receita.

Anuncios

Contar (mal) as cousas.

Desatouse moito rebumbio estes días pola emisión dun programa patrocinado por certa cadea de televisión a conta das granxas de cebo intensivo. Dixen ben, patrocinado. O propósito dunha empresa de comunicación non difire moito do de calquera outra empresa: obter un beneficio pola venda dun produto. E o seu beneficio sae da audiencia (o tamén chamado share). Así que xeramos uns cantos titulares rimbombantes, aproveitámonos das reservas éticas dun público pouco informado e, coñecedores das tendencias nas redes sociais, zoupamos con forza onde sabemos que podemos bater en óso. E velaí a polémica. Non o debate, non. Ese non interesa.

Superada a fase de ter que procurar un sustento vital, as sociedades comezan a preocuparse doutros temas. O esquecemento de como e canto custa obter alimentos, porque se atopan comodamente nos lineares das tendas, fai moito máis doado que vaiamos cuestionar a metodoloxía de produción sen coñecela previamente. Os índices, por exemplo, sinalan a preocupación crecente da poboación do Estado Español sobre a incorporación de “químicos” na agricultura fronte a tratamentos chamados “naturais”. E tamén o crecemento nas dúas últimas décadas de colectivos que cuestionan a ética da produción agrogandeira, tanto no referido ao manexo como aos elementos necesarios para a produción.

Abonda con botar unha ollada polas redes sociais e comprobar como se multiplican imaxes de maltrato animal e o impacto que conseguen. Unha propagación acrítica, onde o que menos importa é se as imaxes son reais, se corresponden a situacións derivadas do manexo nas granxas, de comportamentos desapiadados ou a que lugar do mundo pertencen. Porque hai lugares onde a normativa é moi estrita e outros onde directamente non existe.

O programa de Évole non procura a información, nin o contraste de ideas. Procura un saco no que zoupar enchendo un tempo de televisión e a propagación acadada despois. Así o espectáculo alarmista é moito máis eficaz á hora de impregnar a cota de pantalla do que sería aportar unha visión crítica do modelo produtivo, de como se xestiona a produción de alimentos, quen son os beneficiados/as e quen as perdedoras/es. Daría para moito máis que o pretendido neste post, explicar os sistemas agrarios, as súas contradicións, eivas económicas e técnicas, pero tamén os seus evidentes beneficios… como dar de comer á xente.

Ten lóxica cuestionar a agricultura e gandería intensivas. Sobre todo porque unha grande parte da poboación, cuberta a necesidade básica, non se para a mirar de onde procede nin o que custa. Ten lóxica preguntarse polo mercado dos produtos agrarios, sobre todo porque un cada vez máis pequeno núcleo de empresas controlan a transformación e a venda. E nalgunha zona mesmo a produción. Ten lóxica pararse a pensar na pegada ambiental que supón. Sería moi racional cuestionarse a compra de elementos “Eco” producidos a 4000 quilómetros fronte a un alimento semellante que, sen ser de certificación ecolóxica, contén as garantías para poder ser consumido con tranquilidade e ademais daría traballo e melloraría as posibilidades a labregas/os do arredor.

E tampouco viría mal comezar por coñecer que polo menos desde hai un par de décadas existe lexislación (Europea, estatal e autonómica) encol do benestar animal que establece algúns parámetros básicos como superficies mínimas, salubridade do aire e a auga, alimentación, tratamentos autorizados,… E tamén inspeccións que teñen por obxectivo o cumprimento destes parámetros.

Evidentemente a discusión podería levarnos a cuestionar a metodoloxía de inspección. Se é suficiente ou podería estar mellor dotada. Son dos que pensan que o control debera ser público e moito máis numeroso, precisamente para permitir de xeito transparente que calquera puidese comer moito máis tranquilo do que xa o pode facer hogano. Pero unha cousa é que haxa máis e outra cousa é que non exista. A día de hoxe inspecciónase e contrólase a produción moito máis que hai dúas décadas. Isto non é un brinde ao sol. Nin quere dicir que abonde. Pero, curiosamente, algunhas das persoas que pensan que o emitido no programa é radicalmente certo e que cómpre unha nova política rural, son das que logo van mercar á “señora do mandilón” que non pasou unha inspección na súa vida, porque, a efectos prácticos non existe fiscalmente e “fai o que lle peta” na súa casa. E fano porque pensan que así teñen alimentos de maior calidade. Un pinchacarneiro estatístico, vaia…

Non. O programa de Évole non foi revelador. Por varias razóns: A primeira e máis básica é que non se pode tomar a parte polo todo. Que nunha granxa se cometan atrocidades contra os animais non significa que aconteza en todas. A segunda é que contén un nesgo moi evidente. Non se falou en ningún momento doutras granxas, nin doutros modelos de produción que existen, abofé, e que polo feito de criar animais non están someténdoos a tortura diaria. Non se mentou tampouco a lexislación que ampara e protexe ao público consumidor de que non chegue carne con antibióticos nin con hormonas. Hai máis de 25 anos que as hormonas están prohibidas no Estado Español para fins alimentarios e ningunha granxa con siso se arrisca a enviar carne tratada con medicamentos non autorizados. Tan só pensar na sanción económica produce calafríos na persoa máis cumpridora.

Como reflexión final cumpriría botar man da estatística alimentaria, e non pór en dúbida tan alegremente o papel de tantas persoas, técnicas, veterinarias, produtoras, que pelexan a diario por obter un unha calidade e un prezo dignos na venda dos produtos agrarios e que, cada vez que existe unha crise, rematan por pagar as consecuencias. As galegas podemos botar man das “vacas tolas” para lembrar como, tan só dous días despois de aparecer a primeira, automaticamente a nova que circulaba era que as gandeiras, labregas e criadoras de vacún en xeral eran pouco menos ca delincuentes por alimentar as vacas con concentrados. Como se os concentrados alimentarios se fixesen nas granxas e non tivese ningún papel relevante un sistema económico que prima, por riba de todo, a obtención do beneficio rápido e a polémica como medio de debate.

Non. Non estou de acordo coa produción intensiva tal e como se formula nalgunhas partes do Estado Español. Pero a solución non pasa por fabricar un “documental” co que xerar polémica descartando unha realidade moito máis complexa e que bota en falta coñecemento, racionalidade e sobre todo, público informado.

Despois botamos contas.

Traballaba eu nunha oficina hai máis de sete anos cando nos chegou o encargo dun proxecto técnico para acondicionamento dunha zona protexida no entorno das lagoas de San Pedro de Muro e de Xuño. Para quen non coñeza o lugar, recomendo vivamente ir, coñecer as lagoas e o entorno, observar as aves e a flora do lugar, así como desfrutar do panorama dunha fermosísima costa que aínda non foi colonizada polo turismo depredador.

A encarga proviña do concello do Porto do Son e estaba subvencionada por unha caste de axudas, se mal non lembro, ao abeiro dun plan para investir en zonas naturais protexidas que acollesen instalacións de xeración enerxética. Como o plan era maiormente finalístico, é dicir, tiña que conter un investimento realizable e propór algún tipo de obra de mellora, encargábasenos, entre outras cousas, a sinalización de rutas para sendeirismo, a restauración dos puntos de observación das aves e, como investimento estrela, os planos para a construción dun centro de interpretación das lagoas.

A calquera galega/o que nos preguntasen por un centro de interpretación de seguida nos viría á mente un deles, saberíamos dicir onde está, describir o seu entorno,… Outro cantar é que nos pidan concretar a súa utilidade: nada máis aló dun saco de torpes xeneralidades e cantareas obvias que a moitas nos relataron nas ruinosas aulas educación ambiental do ensino básico ou medio. Aí é onde probablemente resida o miolo da multitude dos que temos e que na realidade e sendo benévolos, non serven maiormente para nada. Un cemiterio de cartos públicos, infra-utilizados, mal atendidos, sen cumprir finalidade específica algunha e co sambenito de converterse nun entullo co que estorbar e afear máis, se cabe, o medio rural e natural.

Esta mesma dúbida foi a que tivemos no seu momento as que participamos na redacción do proxecto. Pero san Kapital mandaba e se queriamos ingresos, había que traer luídas da casa as reservas morais e pórse a fedellar no asunto, para entregalo nun tempo, polo demais, demasiado apresurado para andar con requilorios e reservas. Se ao anterior sumamos unha evidente falta de luces políticas e unha severa torpeza mental na xefatura de entón, que non só negociou mal senón que ademais descargou a responsabilidade nas traballadoras (eu mesmo, no tempo de desconto, despedido de recén, que porén agardei até dar por finalizado o traballo), a elaboración do proxecto foi por onde se agardaba: unha obra con destino a ficar baleira, sen utilidade propia e sen vocación de nada.

Para outra quedarán os pormenores nos que redactamos, calculamos, planificamos, porque dadas as condicións de partida, rematalo e facelo nos prazos indicados, laboralmente foi un éxito.

Na primavera de 2011, uns meses despois de ter rematado aquel choio e aínda sen cobrar o despedimento que se me adebedaba pola empresa, parte da equipa de redacción achegámonos á zona polo gusto de ver aquilo, pero ao tempo, cun bocadiño de maldade, a comprobar o froito do proxectado. E si. Alí estaban as sinalizacións dos camiños, as marxes marcadas cos toros de madeira, as casetas de observación reparadas. E por último, situado nos terreos comunais do monte veciñal, o mamotreto, relucindo aínda as madeiras recentemente vernizadas. Todo máis ou menos como se establecera no proxecto.

Baleiro pero executado.

Hai algunhas semanas, aproveitando unha tarde de lecer polo Barbanza, decidín achegarme polo lugar e mesmo comprobar o estado das instalacións e obras realizadas entón. A fermosura das formacións dunares, a flora e o entorno das lagoas continúa a ser máis ou menos a mesma. E as sensacións que transmiten tamén. Comprobamos, iso si, que nunha mostra de preocupación sen precedentes, a Xunta substituíra  a vella sinalética por unha nova. Temos máis ou menos a mesma información que nos paneis que se proxectaran orixinalmente, pero desta vez executados en metal por aquilo de que a xente é moi bruta e non vaia ser que descubran que non serven para nada e lles poñan lume. As marcas de trazado e guía de sendeirismo mantivéronse no (lamentable) estado actual e as casopas de observación de aves, sendo (tamén) de madeira mantéñense en pe e en bo estado. Está claro que a xente debe ser túzara só nas beiras dos camiños.

Para rematar o paseo, achegámonos até o centro de interpretación. Alí sigue. Evidentemente ninguén o demoleu. Tampouco parece que haxa actividade algunha. Fechado a cal e canto coma naquela primeira visita non son capaz de saber se nalgún momento tivo a actividade que, de inicio e no medio das xeneralidades que nos contaron, se lle supuña. Non teño nova algunha sobre o funcionamento, horarios de apertura, exposicións, ou calquera outra actividade que se tivese posto en marcha alí en todo este tempo. Continúa espreitando a aba do outeiro, coa innegable marca do tempo escorregándolle polo medio das táboas e o escudo do concello esportelado e case inexistente despois de 7 anos á intemperie e sen coidado de ningún tipo.

Matogueira de todo tipo, silveiras, xestas, e o camiño (en mal estado) bordean o trebello sen solución de continuidade. Coas fiestras e portas clausuradas, sen un miserento indicador que informe da súa utilidade, sen convocatorias recentes, sen cartaces que sinalen a súa utilidade, pasa por un de tantos símbolos do abandono ao que fica sometido o rural galego. Co agravante, quizais, que foi executado por un importe de cento vinte mil euros que son de nós, de todas e cada unha das que pasamos por alí, das que non pasamos e da veciñanza que habita aqueles lugares. Coa desgraza de ser ideado, edificado e construído por administracións públicas que mediante cousas coma esta deixan ben claro cal é o seu interese no medio e en que pensan cando falan conservación e posta en valor tanto de espazos naturais como do medio rural.

Haberá quen diga que esaxeramos, que tendemos a sacarlle punta a todas as actuacións. Haberá quen descargue a súa conciencia depositando a responsabilidade noutras que estiveron antes e haberá quen se atreva a dicir que a culpa do caos territorial é da xente que non sabe coidar da terra. Convido a quen queira a botarlle unha ollada a este e a outros exemplos espallados polo País Galego adiante, do interese demostrado que os gobernos poñen no desenvolvemento e nos servizos ao rural, dos medios que poñen para a conservación do medio natural, do estado no que teñen montes e outras superficies públicas. E convido a mirar. Pois teño fotos de entón e de agora.

Despois botamos contas.

Imaxe de microbewiki

Antivacinas e representantes políticos. Cabe tanta irresponsabilidade?

O debate aparece de cando en cando. Se cadra máis frecuentemente nos últimos anos, pero sigue aí: As vacinas son seguras? Estamos realmente protexidos por elas? Ou somos ratiños nas mans das multinacionais farmacéuticas que nos queren impor tratamentos? Estas preguntas, de xeito recorrente, levan condicionando un debate na esquerda política que, con frecuencia, se nesga e simplifica de xeito abraiante.

Hai uns días coñeceuse a pregunta que a eurodeputada Lidia Senra formulou sobre a seguridade das vacinas. A propia introdución da pregunta non fai máis que insistir outra vez o que numerosos estudos teñen descartado: A introdución de certas sustancias que puideran ser nocivas “per se” para a saúde humana. Pero o máis grave é a obsesiva dúbida que esta persoa mantén sobre o mecanismo de vacinación desde hai anos. Porque a súa posición ao respecto era coñecida antes de ser designada como cabeza de lista para o Europarlamento, e a pesar de todo mantívose aí.

A irresponsabilidade que se esconde opóndose ás vacinas é de tal calibre que non se sabe se vai primeiro a ignorancia coa que a promove ou a obsesiva mala fe coa que a mantén. E non só fai dano por presentalo de xeito persoal, senón que ademais fai parte dunha candidatura que se di “de esquerda” e que, con argumentarios coma este non fai máis que apoiar as inverosímiles actitudes de colectivos de persoas que dun xeito que raia no delito poñen en risco a poboación.

A ideoloxía contra as vacinas (e outros tratamentos médicos) nin é única nin é nova. E en Lidia Senra, menos. Desde antes de ser proclamada candidata, son coñecidos os seus discursos contra a vacinación, tanto desde o persoal como desde os diversos postos que ocupou no Sindicato Labrego Galego. Cuestionamentos varios sobre a seguridade das vacinas, consultas a presuntos expertos (que logo non eran tanto) e sempre, sempre, esas ínfulas de superioridade que lle teñen feito manter posturas irracionais a respecto de múltiples temas (incluídos algúns agrarios).

Hai anos, durante unha campaña de vacinación, no Sindicato Labrego Galego, chegaron a enviarse misivas ás afiliadas/os para que non fosen vacinar as súas fillas contra o Virus do papiloma humano. A consigna foi clara e contundente. A idea non pertencía a Lidia exclusivamente; tamén a dirección do SLG daquela comungou e aceptou o envío masivo da carta.

A xenreira que esta muller mostra contra as vacinas tan só é comparable coa testana mostra de ignorancia sobre ciencia, método, proba e estatística coa que argumenta. A sistemática apelación a malévola influencia das multinacionais sérvelle para xustificar practicamente todo, mesmo a inmunidade de grupo, algo que permite que as fillas dalgúns antivacinas non enfermen, pese a estaren sen vacinar. Un comentario nunha rede social explicábao irónicamente: “a Varíola eliminouna unha asemblea popular, iso sabémolo todos”

Por outra parte a apelación final na pregunta sobre a liberdade de vacinación é unha mexada fóra de testo, pero perfectamente coherente coa súa obsesión: Non ten reparo algún en empregar un argumento do liberalismo máis clásico para defender un posicionamento só entendible por quen non ten o máis mínimo respecto pola colectividade. Un agumento preocupante, pois a maiores da súa compoñente antisocial, mostra o grao de intransixencia no que pode instalarse cando lle peta.

Mais preocupante, se cabe, tamén está a ser a postura de ANOVA, o partido que xunto con Esquerda Unida e outros máis conforman ese totum revolutum co que se concorreu ao parlamento europeo. ANOVA, apoiándose en criterios como o seu pasado no sindicalismo agrario e cos ollos cegos completamente a todas as derivas que nos últimos anos se tiñan producido dentro daquel e na persoa de Lidia en concreto, decidiu propoñela como cabeza visible da candidatura. Era un proceso de elección primaria e popular (sic) na que, claramente obtivo o máximo dos apoios… sobre todo despois dun proceso no que o designio da súa persoa foi dixital e teledirixido, arrecunchando a todas eventuais alternativas que quixesen presentarse (quen se ía enfrontar a unha persoa que contaba con todos os apoios dentro do partido?). Nese proceso ficou claro que o nome era o máis importante. De pouco serviron as reservas timidamente formuladas, dubidando da idoneidade da candidata por cuestións coma as actuais ou polo simple feito de que se vendía unha candidatura renovadora e puñan de cabeza de cartel a unha persoa que foi destacado membro da UPG e do SLG durante case corenta anos. Bendita renovación!

Porén, ANOVA, En Marea e todas as forzas que conforman os grupos aos que ela puidera adscribirse, veñen de sacar comunicados desmarcándose da súa pregunta, agora, TRES MESES despois. De súpeto parece que Lidia Senra chegou ao parlamento Europeo por designio divino e ninguén se responsabiliza de por que e como acadou o posto. Coma na viñeta aquela do Prestige no que as caricaturas de varios responsables do goberno sinalándose uns aos outros dicían “Fue el”, así reaccionan as forzas políticas que até hai días fachendeaban da súa loita no Europarlamento. Ninguén se fai cargo do cacharro e o cacharro sigue cuspindo “hilillos de plastilina” reafirmando as súas posicións.

Hai xente que afirma que esta polémica non pode asombrar o enorme traballo que leva feito para o sindicalismo agrario. Supoño que a diferencia do que di Allende, a historia non a escreben os pobos, senón a minoría consciente que suxestiona e se impón ás greas (como afirmaba Losada Diéguez) e sempre hai quen está presente para glosar os camiños dereitos esquecendo ou borrando todos os penoucos. Porén, a postura é o suficientemente grave como para que os grupos da esquerda que disque son representados por Lidia Senra, pidan que poña o seu cargo a disposición da cidadanía e que dimita. Por manter unha posición irresponsable, anacrónica e contraria ao progreso e ao benestar da cidadanía; porque non representa o que moitas votamos. Representa o que algunhas persoas de dubidosa ética e peor intención manteñen e non baixo un criterio de esquerda. Con postulados coma este, Lidia Senra contribúe a anular conquistas da clase obreira como a democratización da ciencia e a sanidade universal. E para calquera persoa con conciencia de clase e un mínimo de coñecemento, esta postura é insostible. Por todo isto Lidia debe dimitir.

De parte da morralla

Hai unha morea de anos, en Lugo, unha parede acollía a expresividade que sempre xurde no medio da devastación. Coma un agromo despois do lume, o esprai con trazo rápido zoupaba na conciencia: “os de mocratas a Mokratas (Grecia)”. A sinxeleza desta frase abondaba para diluír un chisco o ambiente abafante que a diario se reproducía na radio, na prensa escrita, na televisión, arrincando un sorriso camiño da casa. Eran os días previos a aprobación da Lei de Partidos e as correntes dinásticas do partido do poder acordaban entregar carnés de pureza ás persoas que decidían, coma Franco, non meterse en política. Agás, parafraseando a Sazatornil naquel inesquecible filme de Berlanga, que foses “apolítico, de derechas, de toda la vida, como mi padre”.

Do mesmo xeito hai uns días un intelectual orgánico, deses que gozan da posibilidade de influír dirixindo a programación da radio pública do noso País, xuntaba toda a súa sabedoría e no libre exercicio do dereito a opinar cualificaba de “gentuza” e “carroñeros” a todas as que, dun xeito ou doutro, gastamos neuronas en procurar solucións un problema político como é a xestión dos incendios. Tan habelenciosa mente pretende que as galegas sigamos ignorando que o dispositivo de extinción do lume, subvencionar o abandono da actividade agraria ou elaborar leis que permiten a extracción de recursos con máis ou menos garantías ambientais, son decisións políticas e como tal non só poden, senón que deben discutirse. Manifestar desacordo colectivo coa xestión dun problema político, sobre todo cando a forma de atallalo ofrece resultados pésimos despois de décadas consumindo recursos públicos, sobarda o dereito e case devén en obriga para todas nós. Negalo constitúe o soño húmido de calquera mente totalitaria (.. e sen atravesar o Atlántico)

Claro que, a estas alturas, non debera sorprendernos tamaña declaración, porque os de Mócratas son así: un colectivo que entende a democracia coma o libre exercicio de opinar sempre abeirados a destra do poder. Traducido significa man dura e principio de autoridade contra o discrepante, que para iso o poder é consubstancial nos da súa caste. Porque unha cousa é a Liberdade e outra a libertinaxe, que dixera un exalcalde mindoniense. Calquera que se manifesta en contra do principio da autoridade orgánica que neste momento ostenta Alberto I, virrei de Montepío e dos territorios galaicos (ou do que quede deles), non deixa de ser xentalla morralleira que está incumprindo coas obrigas de calquera persoa de ben. De Mócratas son e reparten os carnés de democracia igual que repartía os caramelos un mestre da miña infancia, de xeito aparentemente aleatorio pero que sempre remataban naquelas compañeiras/os que mostraban aberta adhesión a súa política de varas voadoras e ataques de ira furibunda.

Na devastación adoitan gañar terreo as especies oportunistas. Supoño que, igual ca en 2006 se viu catapultado a portadas, neste momento o presidente das mangueiras e, porén, da Xunta, pretenderá portadas exercendo a labor de goberno e oposición ao mesmo tempo. Enganados pola nosa retorta interpretación da catástrofe forestal, perdemos a perspectiva da verdadeira dimensión que adquire a democracia cando é exercida por persoas das que nada sabemos agás que teñen a capacidade de exercer todas as opcións nunha soa, case que investidos na católica Trindade. Por iso o funcionario da Radio Galega tivo que ilustrarnos. A falta do alcalde de Negreira, glosando os altos designios de Don Manuel, na actualidade contamos cunha coral polifónica que, por se non chegara a amplificación que outorga un medio de comunicación público, espalla a boa nova polos xornais do Estado (apolíticos, de derechas, de toda la vida). Intuímos que co afán de convencer aló pola estepa adiante que patoloxías da alma coma as de Catalunya restrínxense a círculos moi estreitos, contra os que xa existe tratamento axeitado. E os poucos que se desvían non deixan de ser morralla que cómpre situar no sitio oportuno e en corentena para evitar contaxios.

Non sorprende, xa que logo, tal mostra dialéctica. Sorprende que sigamos adicando esforzos en negar a nosa condición de súbditas e procurando acordos con quen non conta connosco máis que para perpetuarse unha e outra vez no poder. Sorprende que despois dunha nova mostra do desprezo que as nosas demandas ocasionan, haxa quen continúe escoitando como se derrotan por riba, por baixo e no medio da cagarría pretendan ilustrarnos sobre como saír a flote

Non. Cando así falan non insultan ás que cansas de manter a mansedume, damos o paso necesario porque o territorio (a Terra) dóenos a todas. Cando así falan, insultan ao pobo galego, pois a maiores de padecer as consecuencias dunha política baseada na depredación, de chorar as mortes, temos que asistir caladiñas ás palabras do virreinato cualificándonos (a nós e a nosa Historia) de terroristas. Cando así falan non só negan a solución que demandamos, senón que fan o posible por desviar a atención para non poñela en práctica. Nunca.

Porque lonxe de declaracións máis ou menos avultadas coas que xustificar involución, as súas medidas non dan resultado. Nin pretenden dalo. A política agraria e rural non lles interesa en absoluto. Nin a prevención do lume no monte. Nin nada que teña que ver co benestar común. Son os de Mócratas e na súa obsesiva resposta aos problemas sociais vai implícito o modelo de sociedade e democracia ao que aspiran: A vontade deles, sobre a xente e sen contar coa xente. E detrás, o seu exército de propaganda.

No centenario da revolución de outubro, nada que negociar.

Si estirem tots, ella caurà.

Contaba meu pai unha historia acontecida hai anos nun teatro da Coruña. Carlos Díaz, “O’Xestal”, un humorista galego que a nosa xeración recoñecerá por terlle posto a banda sonora de peche ao programa Luar, saía a escea para botarlle uns contos. O’Xestal apareceu vestido cunha camisa azul mahón, noviña do trinque e co ferro recén pasado; e ao tempo cun pantalón vello, esbandallado e cheo de lixo. O público, ao velo, escachaba a rir. Entón, O’Xestal, dirixíndose ao gradarío, espetoulles: “Ai, rides..? Pois aínda ha durar máis o pantalón ca camisa!” Segundo meu pai o humorista rematou no calabozo.

Diante do acontecido en Catalunya estes días, a memoria que é incontrolable, non fai máis que traerme unha hipotética imaxe do acontecido nesa ocasión. Algúns pensarán que a camisa azul realmente durou máis có pantalón e así quedou patente onte no medio do fragor co que os axentes da “treboada” lostregaban zoupando en vellos e persoas desarmadas. Pero como a ramallada non debe impedirnos ver o bosque, velaquí que eu interpreto que o pantalón, se cadra un chisco máis rompido, resiste e durará, abofé, máis do que a camisa.

O referendo era e foi ilegal. Evidentemente. A Constitución Española e o conxunto do poder xudicial e político emanado dela non van permitir a celebración dunha consulta deste tipo, basicamente porque, como acontecía coa camisa, coidan dela e mantéñena ben gardada, por se, por un casual, o resultado fose pernicioso. A sacrosanta e inmutable unidade de destino no universal da indivisible nación española, consagrada no Artigo 2, recóllese directamente das cinzas do franquismo con afán de perdurar.

A morea de licenciados/as en opinoloxía, capturados en foto fixa, sitúanse maiormente en contra do dereito a decidir. As autoridades xudiciais consultadas, maioritariamente, tamén. Por que? Porque España doe aínda nese escuro lugar ao que non queren ollar directamente, pero que postos de perfil escoa cos cánticos á saída dos tricornes en misión a Catalunya. O referendo non se podía facer porque a lei non o permite, e como a lei non o permite é ilegal. E aí, nese argumento circular está construído o edificio ideolóxico da dereita hispana e dunha parte da progresía política tamén.

A única alternativa aséntase en reformar a Constitución. Claro. É cousa de proporllo ao Estado e mañá mesmo xa hai unha noviña. Pero, reformala, para que? Para que sigan opinando os mesmos/as sobre os destinos dun colectivo que non se sinte cómodo e que ten todo o dereito (aínda que non haxa lei que llo conceda) a rachar unha relación aínda que a outra parte opine o contrario.

O Dereito, din, non asiste na reivindicación de soberanía. Nin a lexislación internacional tampouco. Porque concede Autodeterminación só en causas moi concretas que non se cumpren en Catalunya. A Rosa Parks ningún Dereito lle asistía. E porén decidiu rachalo sentando no banco que lle estaba reservado aos brancos. Un xesto que non é comparable, afirman. Un feito enorme. Coma tantos outros xestos de desobediencia que trouxeron aparellado o progreso. Sen ruptura, non hai evolución.

E no caso de Catalunya, acontece outro tanto. Fóra de mensaxes rimbombantes, de argumentarios disimulados con palabras esdrúxulas (que dirían en Padrón), que a diario rebordan nos principais medios, o único que non hai é vontade de que a cidadanía de Catalunya vote. Fóra desa evidencia todo o demais son significantes baleiros e brindes ao sol.

Ningún dos poderes fácticos ou reais do Estado Español van concederlle a independencia ao que consideran unha parte de si. A pouco que un escaravelle decátase da mentaliade dominadora e colonial, do terror implícito a perder unha parte de si, que posúen as mentalidades centralistas e centralizadoras. Esas mesmas que sen rubor impoñen a unidade española chimpando por riba das vontades e sen decatarse de que coas mensaxes que lles dirixiron estes días, o que menos vai sentir o Pobo Catalán é ganas, precisamente, de permanecer onde o insulto campa como máxima expresión.

Todo pode discutirse, dicíannos, pero sen violencia. E cando a ausencia de violencia se produce descubrimos que todo pode discutirse pero…. E todo aquilo que estaba diante do “pero” queda sen valor. Ese mesmo Estado que prohibe urnas e malla nos votantes é o que patrimonializa o que se pode e non se pode discutir. Ese Estado que segue a ocultar a súa propia memoria nas valetas e balados, porque a camisa azul debe seguir impoluta por riba do pantalón, aínda que o corpo que hai debaixo feda a podre de gangrena.

O paternalismo e a condescendencia, xunto coas posicións inamobibles estatais, son característica. E detrás delas vaise ocultar todo o que da rúa catalá non se conta. As manobras da burguesía, os pactos corruptos entre élites, a manipulación coa que se acusa de arrastrar e enganar a milleiros de persoas (2,2 millóns segundo os datos de participación), son excusas para un feito que España non entende. Porque non adoita escoitar e, xa que logo, entender a vontade da rúa; nin a das persoas que conforman un feito diferencial ou que simplemente quere diferenciarse.

Empregan o medo sen reserva de ningún tipo. Cando non saben, nin queren escoitar, a idea que lles xurde é meter medo: Zoupar co Estado de Dereito (que supoño irá envolto nas porras das forzas de seguridade), ameazar co aillamento, coaccionar coa forza, atacar coa víscera,… Sen decatarse de que o convencemento anula a coacción. Arremeten con todo. Apelando aos máis baixos instintos, zoupan contra os movementos sociais, identificando estes con todas pragas bíblicas, porque tampouco analisan que os movementos saen da rúa, desa mesma rúa que lles resulta imcomprensible.

Hai anos escoiteille a alguén que a independencia é un estado mental. E perténcelle a quen a exerce, engadiría. Cando finalmente se chega ao lugar e data acordados, simplemente os acontecementos teñen lugar. Ningún dereito colonial é mais forte que un pobo exercendo o seu poder colectivo a libertarse do imposto pola coacción ou a forza. O Estado altérase e a maquinaria rebenta a producir portadas, opinións e monocromía sen matices. Na guerra mediática que continuará, seguro, nas datas vindeiras, o sentimentalismo, a víscera e a pouco descartable intervención por parte do Estado, a camisa azul mahón tentará impór a súa traxectoria de ferruxe e cirio. Pero o pantalón esbandallado, ese patrimonio popular da rebeldía, con seguridade pertence a quen loce con orgullo os farrapos e os remendos, porque con eles constrúense as patrias. E co sorriso unímonos a elas para outorgarlles música para o seu himno.

Agro e traballo. Non todo vale.

As inspeccións de traballo destes días nalgunha explotación agraria de Galiza veñen de provocar certa poeira mediática. O curtopracismo que opera nestes casos e a miope concepción do asunto ocupáronse de airealo ao tempo que a escaseza de ideas e talegos de prexuízos saltasen ocupando o lugar dun debate que hai que dar, pero se cadra non deste xeito. Trátase dunha realidade complexa e como tal cómpre proceder.

Desde hai un tempo constato que existe un colectivo de xente na Galiza que sigue atada ao mito dun pasado glorioso e ambientalmente sustentable ligado ao medio rural. Un lugar onde todo era equilibrado e harmónico e onde toda unha boscosa e frondosa natureza dispuña alimentos e contaxiaba boas relacións. Porén os presuntos equilibrios, de producírense, non deixaban de ser un fenómeno ligado a relacións de produción autárquicas onde o autoconsumo e o autoabastecemento constituían a forma da economía campesina galega até ben entrado o século XX. E digo presuntos porque nin a vaca era tan roiba, nin os pementos producían sós. A “necesidade” que dirían as devanceiras de meu, era unha forma de vida. Vivíase co posto e comodidades como a electricidade, a atención médica, a maquinaria ou mesmo a ferramenta, eran luxos máis ou menos distantes que comezaron a materializarse a fins dos 1970. A economía labrega, por exemplo, non permitía mercar azucre, aceite, café ou froita fresca. A esperanza de vida dos anos 1950 era de 60 anos mentres que na actualidade supera os 80. E o volume de enfermidades ligadas a falta de hixiene e seguridade no traballo, así como as derivadas dunha cabana gandeira sen atencións veterinarias, conformaban un problema que, contodo, algunhas persoas seguen a negar. A Brucelose, os problemas derivados dunha deficiente alimentación, así como a falta de atención médica aínda hoxe mostran restos da súa cara máis amarga.

Hai colectivos e tamén certa esquerda en Galiza que insiste, contodo, en situármonos nese pasado mítico. Resulta unha verdade recurrente, que pouco ten que ver coa realidade que ofrecen datos estatísticos, históricos e económicos e que serve para promover unha caste de neo-ruralismo con moito predicamento nos ámbitos alonxados do mundo rural e con pouca base científica.

O máis curioso é que este fenómeno na actualidade estendeuse e lonxe de mermar, fabrica a diario milleiros de novas na internet que se multiplican froito da ignorancia e o sentimentalismo a partes iguais. Unha parte do nacionalismo e a esquerda galegas cultivaron ese mesmo sentimentalismo durante anos. Na actualidade a algúns sorpréndenos que se sigan repetindo fórmulas sen o máis mínimo rigor que, lonxe de contribuír a posta en marcha de modelos agrarios alternativos e centrarmos os debates, provoca descreto entre moita da xente que, de inicio, resultaría proclive a participar neles.

A repetición sistemática de consignas ruralistas seméllase moito aos mantras que se repiten noutras instancias da política, sen efectos prácticos inmediatos pero co afán de crear adeptos. Porén o retorno aos equilibrios e as economías de colaboración ten tanto de tautoloxía autoafirmativa como baleiro ideolóxico. Afirmar a día de hoxe que os vellos vivían nunha caste de paraíso que agora o “malísimo” progreso se encargou de dinamitar é tan ignorante como absurdo. Por moito que se insista no tema.

Coa inspección de traballo nas explotacións estes días aconteceu algo semellante. É discutible o momento escollido como se cadra a saña coa que de oficio intervén a Inspección de Traballo; e sería desexable que actuasen con tanta dilixencia, un supoñer, nas tendas que atenden ao turismo en Santiago de Compostela. Pero non é discutible que interveñan. Sobre todo porque as que traballamos por alí sabemos que nas explotacións realmente actuantes do rural, existe moitísima desregulación, moitísima precariedade e moi malas condicións de traballo.

Podería debaterse se as empresas agrarias deberan ter certos beneficios fiscais e coa Seguridade Social. Tendo en conta un mercado dos produtos agrarios no que as rendas non sempre están garantidas e no que os prezos constitúen un handicap para a economía rural, sería mesmo desexable que se tivesen en conta as súas circunstancias na contratación para facilitar o cumprimento da lei. Pero desde logo o que non ten discusión é que non se respecten os dereitos das persoas que colaboran na explotación.

Contodo o debate móvese noutros termos. Mesturando cousas como a economía colaborativa, o sentimento de comunidade e mesmo a defensa a ultranza da desregulación laboral, tanto persoas como colectivos que un cría próximas, sen rubor de ningún tipo aplaude coas orellas as mensaxes que van desde a negación da contratación até unha defensa numantina da usura e a precariedade. Apoiados nunha presunta inocencia vinculada ás tradicións comunitarias que pouco ou nada teñen que ver nisto, sigue a establecerse unha cadea de implicacións que non se sostén a pouco que un camiñe polo rural: A cadea “comunidade rural—>solidariedade—>traballo en común—>Non fai falta contrato” sumado á suposición de que no rural a xente é boa per se e todo o fai ben, salta a nada que un fedelle na multitude de mensaxes que se desataron mesmo desde seitores ligados aos movementos sociais e de esquerda.

Porén a realidade Galega é teimuda, tan só compre abrir a porta e camiñala. Percorrer os rueiros do rural a diario, ensina como as fórmulas colaborativas non son nin moito menos a realidade. Disfrazada de colaboración unha precariedade rampante dinamita un mercado de traballo que está sumerxindo economías e evitando novos investimentos así como a capacidade de aforro das persoas contratadas. A pouco que se observe como se acordan os traballos é doado comprobar como se regatea o salario sempre á baixa, como se obvia o contrato e como se supón de primeiras que o persoal eventual demada soldos “por facerme mal e enriquecerse a costa miña” (son palabras recollidas onte mesmo). Evidentemente isto non é unha posición absoluta. Polo medio existen persoas que ofrecen contratos, que velan pola seguridade e labor do persoal e respectan a lei. Pero nalgúns lugares a primeira posición é a máis frecuente.

Durante moito tempo, as administracións miraron para outro lado. Varias foron as zonas agrarias que ben deitaron das inspeccións de Traballo para ofertar contratos á xente. Durante os anos 1990 o 80% da contratación na Denominación de Orixe Rías Baixas era irregular. Na actualidade e grazas aos controis os datos invertíronse e probablemente o 70% da contratación faise con alta na seguridade social. E isto que, lonxe de atallar a totalidade dos problemas, contribuiu á mellora das condicións laborais, é o que se segue a pór en dúbida cando a inspección entra de cheo nos lugares onde a desregulación, a precariedade e os salarios e condicións miserentas, son un contínuo.

Quen sigue mirando o rural como desde unha óptica mítica e considerando que este fica pobre e desarmado fronte as agresións dun progreso colonizador, posúe un comportamento paternalista e condescendente que mal contribúe a solventar os problemas e continúa a fabricar estereotipos. Mal imos resolver os problemas que afectan ao rural se as posicións de partida supoñen cuestionar os dereitos das traballadoras ao tempo que se defenden estruturas e poderes ancestrais onde fica por demostrar a súa bondade. Sobre todo porque ademais da inutilidade do retorno, supón unha saída conservadora en moitos casos.

Convén lembrar que a colaboración entre veciñas/os non se investiga. Non está prohibido colaborar, nin prestar axuda como se fixo toda a vida. Entre dous labregos profesionais a colaboración nin está penalizada nin se vai establecer como delicto. O que se investiga é se nunha explotación profesional hai persoas que por baixa, en situación de desemprego ou sen contrato laboral están a desenvolver traballos que requiran contrapartida económica. Iso e non a “cooperación” foi o que se buscou descubrir. E esta, precisamente, é a situación maioritaria.

O rural galego é anómalo desde un punto de vista estatístico, porque conserva moita agricultura de tempo parcial ou familiar que non constitúe de primeiras unha actividade económica profesionalizada. Porén si que ten un impacto económico na economía de moitas familias, xa que permite un aforro que os actuais niveis de renda doutros traballos non permiten. As hortas familiares ou aquelas que persoas xubiladas, retiradas, desempregadas ou empregadas, manteñen a tempo parcial contribúen aportando produtos de todo tipo co que moitas galegas subsistimos aínda en situacións precarias. Non teremos traballo pero de fame non morremos, como se di popularmente. Pero cómpre distiguir con claridade o traballo desenvolvido neste tipo de explotacións, que é voluntario ou afeizoado, daqueloutro que se efectúa nas explotacións agrarias profesionais.

A explotación agraria profesional ten as características dun negocio, no mundo capitalista. E ao tempo mantén certas peculiaridades que contribúen ao conxunto. Conservan o territorio, aportan alimentos (que é un ben básico) e constitúen un medio diferente onde os tempos transcorren moi vencellados aos eventos bióticos e meteorolóxicos. Porén a súa responsabilidade en tanto que empresas agrarias, sobre todo no tocante ao respecto aos dereitos das traballadoras/es, é exactamente a mesma que a de calquera negocio. E ben fariamos en lembralo e lembrárllelo a algúns colectivos que nestes días revelaron unha confusión motivada a partes iguais por un presuposto idealizante e por unha ignorancia extrema do que no rural acontece.